شبرنگ به تاریخ؛ امیرکبیر مردی فراتر از زمان
تأسیس دارالفنون «اولین مدرسه عالی ایران» یکی از نوآوری‌های امیرکبیر است. اندیشه امیر در بنای دارالفنون از یک سرچشمه الهام نگرفته بود. بلکه حاصل مجموع آموخته‌های او بود. آکادمی و مدرسه‌های مختلف روسیه را دیده بود. در کتاب جهان نمای جدید که به ابتکار و زیر نظر خودش ترجمه و تدوین شد، شرح دارالعلم‌های همه کشورهای غربی را در رشته‌های گوناگون علم و هنر با آمار شاگردان آنها خوانده بود. از بنیادهای فرهنگی دنیای جدید خبر داشت. در ضمن از مدرسه «طبیه» و «عسگریه» عثمانی آگاه بود.
از آن گذشته می‌دانیم که در زمان عباس میرزا به علم و صنعت جدید توجهی پیدا شد. از یک سو خبرگان نظامی و مهندسان و نقشه کشان فرنگی به ایران آمدند. از سوی دیگر چند دسته شاگرد به فرنگستان روانه گردیدند. تاسیس مدرسه‌ای برای تعلیم دانش و فن غربی مستلزم آوردن استادان خارجی بود. به علاوه مراقبتی پیگیر لازم داشت. در عوض دامنه فعالیت آن گسترده‌تر بود و تأثیرش در تحول اجتماعی عمیق‌تر. امیرکبیر تصمیم به انجام این کار گرفت. در این زمان گرایش محسوسی نسبت به اصول علمی غربی پیدا شده بود. یک جا می‌خوانیم که مربیان نظامی فوجها را «به قانون علمی مشق و تعلیم» می‌دهند.
تأثیر فکری و اجتماعی دارالفنون
ذهن امیرکبیر در اینجا در درجه اول معطوف به دانش و فن جدید بود. بعد به علوم نظامی توجه داشت. این معنی از مطالعه تطبیقی برنامه درس‌های دارالفنون، و نامه‌های امیر راجع به رشته تدریس استادانی که استخدام شدند، روشن می‌گردد.
رشته‌های اصل تعلیمات به نحوی که او در نظر گرفته بود عبارت بودند از: پیاده نظام و فرماندهی، توپخانه، سواره‌نظام، مهندسی، ریاضیات، نقشه کشی، معدن شناسی، فیزیک و کیمیای فرنگی و داروسازی، طب و تشریح و جراحی، تاریخ و جغرافیا و زبان خارجی. دارالفنون هفت شعبه داشت و پاره‌ای مواد مزبور مشترک بود. دارالفنون به عنوان یک بنیاد فرهنگی نو، در سه جهت اصلی در هیأت جامعه ایران تأثیر بخشید. با نشر اصول علمی جدید نقص تعالیم پیشینیان تا اندازه‌ای آشکار گردید.
از نخستین سال گشایش، معلمان به نگارش کتابهای تازه‌ای پرداختند که به دستیاری مترجمان و شاگردان به طبع رسید و بر اثر آن دانش غربی میان طبقه وسیعتری از اجتماع شناخته شد. و دریچه‌ای به سوی جهان معرفت نو، باز کرد. با گذشت زمان از فارغ التحصیلان دارالفنون صنف تازه‌ای بوجود آمد. از میان آن عناصر نو جو و ترقیخواهی برخاستند که در تحول فکری دو نسل بعد اثرگذاشتند. نام‌های دارالفنون، «مدرسه جدید» و در وقایع اتفاقیه سال ۱۲۶۷ نام «تعلیم خانه» و «معلم خانه» هم گفته شده است.
مطالب تاریخی بیشتر
یوتاب؛ سیمای درخشان زن ایرانی در تاریخ ایران باستان
سنگ بنای دارالفنون
در اوائل ۱۲۶۶ هجری قمری در زمین واقع در شمال شرقی ارگ سلطنتی که پیش از آن سربازخانه بود سنگ بنای دارالفنون نهاده شد. نقشه آن را «میرزا رضای مهندس» که برای تحصیل به انگلستان رفته بود، کشید. محمد تقی خان، معمارباشی دولت آن را ساخت. ساختمان قسمت شرقی دارالفنون تا اواخر۱۲۶۷ به انجام رسید و مورد استفاده قرارگرفت. بقیه آن تا اوایل ۱۲۶۹ پایان یافت. چهارطرف این مدرسه را پنجاه اتاق، «منقش» و جلو آنها را ایوان‌های وسیع بنا نمودند. در گوشه شمال شرقی تالار تئاتر احداث شد.
در پشت دارالفنون کارخانه شمع و آزمایشگاه فیزیک و شیمی و داروسازی برپا نمودند. چاپخانه ای هم ضمیمه گردید، به علاوه کتابخانه و سفره‌خانه‌ای ساختند. در ورودی دارالفنون به طرف خیابان ارگ «باب همایون» باز می‌شد. در کنونی آن در خیابان ناصریه به سال ۱۲۹۲ ساخته شد. مدتها پس از ساختمان اولیه، قسمتهای دیگری به آن افزوده گشت.
امیرکبیر خودش به بنایی دارالفنون سرکشی می‌کرد. یکجا می‌نویسد: «امسال در هیچیک از امور بنایی از قبیل عمارت (نیاوران) و مدرسه نظامیه و سربازخانه ها کار نشده. سبب معلوم، از جهت بی‌پولی است» جای دیگر می‌گوید: «دیروز رفته مدرسه را دیدم، ناتمامی دارد، تأکیدی که لازم بود کردم».ن گگرگ
گشایش دارالفنون
امیرکبیر مقدمات افتتاح دارالفنون را فراهم ساخت. در روز یکشنبه ششم دی ماه ۱۲۳۰ برابر با پنجم ربیع الاول ۱۲۶۸ قمری سیزده روز پیش از قتل امیرکبیر و با حضورناصرالدین شاه، و گروهی از دانشمندان و معلمین ایرانی و اروپایی با ۳۰ نفر شاگرد، این مدرسه رسماً گشایش یافت. دکتر یاکوب ادوارد پولاک از جمله استادان، نوشته است:
ما در۲۴ نوامبر۱۸۵۱به تهران وارد شدیم. پذیرایی سردی از ما شد. کسی به پیشواز ما نیامد و اندکی پس از آن آگاه شدیم که در این میانه اوضاع دگرگون شده است و چند روز پیش از ورود ما، در پی کارشکنی‌های درباریان و به ویژه مادرشاه، که از دشمنان سرسخت امیرنظام بود. میرزا تقی خان امیرکبیر از کار برکنار شده بود. متأسفانه هیچ گاه شاهد افتتاح آن نشد.
امیرکبیر پس از این توطئه اطرافیان و خاندان شاه از مقام خود عزل و به کاشان تبعید شد و در حمام فین به دستور ناصرالدین شاه به قتل رسید. پیکر وی در شهر کربلا به خاک سپرده شده است. قریب ۱۴ سال پس از تأسیس مدرسه عالی دارالفنون و کمی پس از مدرسه ابتدائی رشدیه تبریز، مدرسه شوکتیه بیرجند سومین مدرسه از نوع مدارس جدید در ایران محسوب می‌شود. به دنبال آن دبیرستان شوکتیه و مدارس دشت بیاض نهبندان سربیسه، خوسف و دبستان دخترانه شوکتی افتتاح گردید.
چند کلمه از نظم دارالفنون
دارالفنون را می‌توان نخستین دانشگاه در تاریخ مدرن ایران دانست. امیر برای تکمیل عده استادان و تنظیم برنامه درسها از میان اتباع فرنگی که در خدمت دولت بودند و هیأت مترجمان دولتی و نیز از ایرانیانی که در فرنگستان درس خوانده بودند، کسانی را برای تدریس و یا مترجم معلمان خارجی برگزید. شاگردان هر یک از شعبه‌های هفت‌گانه، لباس مخصوصی داشتند.
سالی دو دست لباس تابستانی و زمستانی به رایگان داده می‌شد. شاگردان ناهار را به خرج مدرسه در آنجا می‌خوردند. مقرری هم داشتند و به شاگردان خوب، انعامی نیز می‌پرداختند. طبابت مخصوصی نیز برای درمان شاگردان گمارده بودند. آثار استادان دارالفنون و پاره‌ای کتابهای دیگر در آنجا به طبع می‌رسید. عکاس‌خانه رسمی هم در آنجا واقع بود. بودجه دارالفنون در سال تأسیس ۷۷۵۰ تومان بود (در آن زمان یک لیره انگلیسی دو تومان ارزش داشت) عده شاگردان در سال تأسیس ۱۱۴ نفر بودند.
منابع: کتاب امیرکبیر و ایران ـ نوشته فریدون آدمیت
