تأملی در افول کنش جمعی
در شرایطی که اشکال کلاسیک سرکوب فیزیکی در حکمرانی همچنان حضور دارند، به نظر می‌رسد الگوهای نوینی از کنترل اجتماعی مبتنی بر فرسایش روانی و بازتولید ناامیدی در حال گسترش است. این مقاله با تکیه بر نظریه‌های جامعه شناسی کلاسیک و معاصر، به بررسی سازوکارهای این فرایند و پیامدهای آن بر کنش جمعی، سرمایه اجتماعی و چشم‌انداز مقاومت می‌پردازد. استدلال اصلی این است که ترکیب خشونت نمادین، دستگاه تبلیغاتی و القای «بی‌فایدگی اعتراض» می‌تواند به شکل‌گیری نوعی ناتوانی درونی شده منجر شود، اما همین شرایط در بلند مدت ممکن است بستر شکل گیری الگوهای نوین مقاومت را فراهم کند.
در بسیاری از جوامع، اعمال قدرت سیاسی دیگر تنها بر پایه اجبار آشکار و ابزارهای قهری مستقیم استوار نیست؛ بلکه گونه‌های ظریف تر و درهم تنیده تری از سلطه، از جمله هدایت ذهن و شکل دهی به ادراک، نقشی اساسی یافته‌اند. در چنین بستری، می‌توان وضعیت کنونی را نشانه‌ای از گذار از «سرکوب بی پرده» به «ساماندهی ادراک و احساس» دانست؛ جایی که مقصود، نه صرفاً مهار کنش‌ها، بلکه قالب ریزی باورها، انتظارات، امیدها و افق‌های ذهنی شهروندان است.
خشونت نمادین و بازتولید سلطه
بر اساس نظریه «خشونت نمادین» Pierre Bourdieu)) قدرت زمانی عمیق تر و ماندگارتر می‌شود که دیگر نیازی به نمایش مداوم زور نداشته باشد و در لایه‌های نامرئی زندگی روزمره رسوب کند. در این حالت، سلطه همچون هوایی که تنفس می‌شود، بی صدا و بی چهره درونی می‌گردد؛ تا جایی که افراد، قواعد تحمیل‌شده را نه به‌عنوان امری بیرونی، بلکه به مثابه بخشی از «طبیعت امور» می‌پذیرند. در چنین فضایی، سازوکارهای قدرت از سطح کنترل رفتار فراتر می‌روند و به قلمرو ادراک، معنا و تفسیر واقعیت نفوذ می‌کنند. آنچه مردم ممکن یا ناممکن، مشروع یا نامشروع می‌پندارند، پیشاپیش در چارچوبی شکل می‌گیرد که خودِ قدرت آن را ترسیم و تعریف کرده است. به‌این ترتیب، اطاعت دیگر صرفاً نتیجه اجبار نیست، بلکه حاصل نوعی «همدستی» ناخودآگاه با نظمی است که بدیهی جلوه داده شده است. برجسته سازی هزینه‌های اعتراض، از مجازاتهای فردی گرفته تا فروپاشی امنیت روانی و اجتماعی، در کنار پنهان سازی یا کم اهمیت جلوه دادن دستاوردهای آن، دقیقاً در همین منطق عمل می‌کند. این فرآیند، افق تخیل جمعی را محدود می‌سازد: اعتراض نه به‌عنوان امکانی برای تغییر، بلکه به صورت خطری پرهزینه و بی ثمر بازنمایی می‌شود. در نتیجه، حتی پیش از آنکه کنشی شکل بگیرد، در ذهنها خنثی می‌شود.
«خشونت نمادین»، از اینرو مؤثر است که خود را به‌عنوان خشونت نشان نمی‌دهد؛ بلکه در قالب «عقلانیت»، «احتیاط» یا «واقع‌بینی» ظاهر می‌شود. و دقیقاً همین نامرئی بودن است که آن را به ابزاری نیرومند برای بازتولید نظم موجود بدل می‌کند، نظمی که نه فقط بر بدنها، بلکه بر ذهنها نیز حکمرانی می‌کند
وقتی امید فرومی‌نشیند،ناامیدی «آموخته شده» و زوال کنش اجتماعی
مفهوم «ناامیدی آموخته شده» در آغاز به قلمرو روان فردی تعلق داشت؛ جایی که تکرار شکستها، اراده را فرسوده و احساس بی اثری را درونی می‌کرد. اما هنگامی که این الگو به سطح زندگی جمعی راه می‌یابد، به آرامی به یک حال وهوای اجتماعی بدل می‌شود، چیزی شبیه مهی نازک که بر افق کنش می‌نشیند و امکان حرکت را کدر می‌کند. در چنین وضعیتی، تجربه‌های پی‌درپیِ ناکامی یا سرکوب، تنها خاطره‌ای از گذشته نیستند؛ بلکه به پیش‌بینی آینده تبدیل می‌شوند. فرد دیگر پیش از آنکه دست به عمل بزند، نتیجه را در ذهن خود شکست خورده می‌بیند. این «پیش بینی»، نه از سر تنبلی یا بی‌تفاوتی، بلکه از دل نوعی عقلانیت محتاطانه برمی‌خیزد: چرا باید هزینه‌ای سنگین پرداخت، وقتی افقِ دستاورد تیره و نامطمئن است؟ اینجاست که «ناامیدی آموخته‌شده» با منطق کنش عقلانی گره می‌خورد. اگر کنش را حاصل سنجش میان هزینه و فایده بدانیم، تکرار سرکوب و بی‌نتیجگی، این معادله را به زیانِ عمل تغییر می‌دهد. هزینه‌ها، اعم از خطر، تنبیه، طرد اجتماعی، بزرگ و ملموس‌اند، در حالی که منافع یا مبهم‌اند یا به تعویق افتاده‌اند. در نتیجه، کنش نکردن نه نشانه انفعال، بلکه پاسخی «معقول» به شرایطی می‌شود که خود، امکان معقول بودنِ کنش را محدود کرده است.
بیشتر بخوانید
فاشیسم؛ زاده‌ی بحران، سوار بر نوستالژی و تحریف‌کننده‌ی «وطن»
به تدریج، این وضعیت به نوعی «خود» تقویتی می‌رسد: هرچه افراد بیشتری از کنش فاصله بگیرند، چشم‌انداز تغییر دورتر به نظر می‌رسد؛ و هرچه این چشم‌انداز دورتر شود، انگیزه‌ها بیشتر فرو می‌نشینند. به این ترتیب، ناامیدی دیگر صرفاً یک احساس فردی نیست، بلکه به ساختاری نامرئی بدل می‌شود که میدان کنش را از درون تهی می‌کند، بی آنکه نیازی به مداخله مداوم و آشکار داشته باشد.
عادی‌سازی فساد به‌مثابه فنِ انقیاد
این بخش می‌کوشد نشان دهد که گسترش و عادی‌شدن فساد در لایه‌های گوناگون حیات اجتماعی، چگونه می‌تواند از حد یک نابسامانی نهادی فراتر رود و به سازوکاری ظریف برای مهار کنش بدل شود، سازوکاری که به ویژه میل به مشارکت سیاسی را در میان نسل جوان فرسایش می‌دهد. با تکیه بر رهیافت‌های جامعه‌شناسی انتقادی و روان شناسی اجتماعی، استدلال می‌شود که فساد، نه صرفاً انحرافی در کارکرد قدرت، بلکه صورتی از منطق حکمرانی است؛ منطقی که از رهگذر درگیر ساختن افراد در مناسبات روزمره و شبکه‌های غیررسمی، آنان را از امکان کنش جمعیِ سازمانیافته دور می‌کند. در این مسیر، با سست کردن بنیان اعتماد، دگرگون‌سازی هنجارها و القای نوعی بدبینی ساختاری، چرخه‌ای از انفعال سیاسی را بازتولید می‌کند.
در افق جوامع معاصر، فساد دیگر صرفاً زخمی بر پیکر قدرت نیست؛ گاه چون مهی بی‌صدا، در تار و پود زیست روزمره رخنه می‌کند و دیدگان کنش را در هاله‌ای از ابهام فرو می‌برد. آنگاه که هنجارهای رسمی رنگ می بازند و قواعد نانوشته میدان را در دست می‌گیرند، فرد دیگر نه در قامت شهروند، بلکه در هیأت بازیگری سرگردان در شبکه‌ای از بده بستان‌های مبهم پدیدار می‌شود. در چنین چشم‌اندازی، پرسشی بنیادین سر برمی‌آورد: آیا این گسترشِ خزنده و عادی‌شدن فساد می‌تواند، به‌گونه‌ای غیرمستقیم، میل به کنش سیاسی، و حتی شور دگرگونی‌خواهی، را، به‌ویژه در میان جوانان، مهار و خاموش سازد؟
«هابیتوس» و درونی‌سازی فساد
پیر بوردیو با مفهوم «هابیتوس» توضیح می‌دهد که چگونه ساختارهای اجتماعی درونی می‌شوند و به الگوهای پایدار کنش بدل می‌گردند. وقتی فساد به تجربه‌ای روزمره تبدیل می‌شود، به تدریج در هابیتوس (عادت، الگوی رفتاری) افراد، به‌ویژه جوانان، رسوب می‌کند. در این وضعیت، مشارکت در شبکه‌های غیررسمی نه به‌عنوان تخطی، بلکه به مثابه راهبردی عقلانی برای بقا درک می‌شود.از نگاه آنتونیو گرامشی، سلطه پایدار نیازمند نوعی «رضایت» است که از طریق طبیعی‌سازی روابط نابرابر حاصل می‌شود. فساد، هنگامی که عادی سازی می‌شود، به بخشی از «عقل سلیم» بدل می‌گردد؛ امری که نه تنها نقد نمی‌شود، بلکه گاه به‌عنوان تنها مسیر ممکن تلقی می‌گردد. این طبیعی‌سازی، افق تخیل سیاسی را محدود می‌کند.
جوانی که در ساختاری فاسد مشارکت می‌کند، ممکن است به تدریج نگرش خود را نیز با آن سازگار کند و بدین‌ترتیب حساسیت اخلاقی‌اش کاهش یابد. یکی از پیامدهای گسترش فساد، درگیر شدن افراد در حل وفصل مسائل روزمره از طریق مسیرهای غیررسمی است. این درگیرسازی، زمان، انرژی و منابع ذهنی افراد، به‌ویژه جوانان، را مصرف می‌کند و ظرفیت آن‌ها برای مشارکت در کنش جمعی را کاهش می‌دهد. در چنین فضایی، بقا به پروژه‌ای فردی بدل می‌شود. هر فرد می‌کوشد از طریق شبکه‌های شخصی و راهبردهای غیررسمی، موقعیت خود را تثبیت کند. این فردی سازی، همبستگی جمعی را تضعیف کرده و امکان کنش انقلابی را کاهش می‌دهد. وقتی مسیرهای رسمی مسدود یا ناکارآمد تلقی شوند، موفقیت نه از طریق مشارکت مدنی، بلکه از رهگذر دسترسی به منابع غیررسمی تعریف می‌شود. این بازتعریف، انگیزه برای کنش سیاسی را تضعیف می‌کند. عادی‌سازی فساد می‌تواند به نوعی بی‌حسی اخلاقی منجر شود؛ وضعیتی که در آن مرز میان درست و نادرست کمرنگ می‌شود. و جوانان ممکن است سیاست را عرصه‌ای آلوده و بی‌ثمر تلقی کنند.از طرفی بر اساس نظریه یادگیری اجتماعی آلبرت بندورا، (Albert Bandura) رفتارها از طریق مشاهده و تقلید بازتولید می‌شوند. اگر فساد در سطوح بالای قدرت مشاهده و بدون پیامد مؤثر باقی بماند، به الگویی برای کنش در سطوح پایین‌تر تبدیل می‌شود.
خبر خوش اما: همان‌گونه که نظریه‌های کنش جمعی نشان می‌دهند، انباشت تجربه‌های نابرابری و بی‌عدالتی می‌تواند در بلندمدت به شکل گیری آگاهی انتقادی و اشکال نوین مقاومت بینجامد. فساد، اگرچه در کوتاه مدت مهارکننده است، در بلندمدت می‌تواند به بحران مشروعیت دامن بزند. اگرچه فرسایش روانی ممکن است در کوتاه مدت به کاهش کنش منجر شود، اما در بلند مدت می‌تواند شرایطی را ایجاد کند که در آن نارضایتی به‌صورت ناگهانی و در قالب‌های جدید بروز یابد. همچنین، از منظر نظریه سیستم‌های پیچیده، چنین فشارهایی می‌توانند به «نقاط بحرانی» منجر شوند که در آن تغییرات کوچک، پیامدهای بزرگ و غیرقابل پیش‌بینی ایجاد می‌کنند.
فرجام بحث و چشم‌اندازهای نو
فساد، در این خوانش، نه صرفاً یک اختلال نهادی، بلکه بخشی از منطق حکمرانی است که از طریق درونی‌سازی، عادی‌سازی و درگیرسازی، به مهار کنش سیاسی کمک می‌کند. این فرآیند، به ویژه در میان جوانان، با بازتعریف هنجارها و فرسایش سرمایه اجتماعی، به انفعال می‌انجامد. با این حال، تاریخ اجتماعی نشان داده است که هیچ نظمی که بر بی‌اعتمادی و بی‌عدالتی بنا شده باشد، از تنش‌های درونی مصون نیست. در زیر پوست این سکون ظاهری، امکانهای دیگری نیز در حال تکوین‌اند، امکان‌هایی که شاید در لحظه‌ای نامنتظر، از دل همین فرسایش، به کنش بدل شوند.
عزیز فولادوند
اردیبهشت ۱۴۰۵ (ماه می ۲۰۲۶)
منابع
- دورکیم، امیل. خودکشی و تقسیم کار اجتماعی.
- مرتون، رابرت. «ساختار اجتماعی و آنومی».
- بوردیو، پیر. طرح نظریه عمل. و تمایز: نقد قضاوت اجتماعی
- گرامشی، آنتونیو. دفترهای زندان.
- فستینگر، لئون. نظریه ناهمخوانی شناختی.
- بندورا، آلبرت. نظریه یادگیری اجتماعی.
- پاتنام، رابرت. بولینگ به‌تنهایی.
- فوکو، میشل. نظارت و تنبیه.
- سلیگمن، مارتین. ناامیدی آموخته‌شده.
- تیلی، چارلز. کنش جمعی و جنبش‌های اجتماعی.
- تارو، سیدنی. قدرت در جنبش.
- .Durkheim, E. (1951). Suicide: A study in sociology (J. A. Spaulding & G. Simpson, Trans.) . Free Press. (Original work published 1897) Festinger, L. (1957). A theory of cognitive dissonance. Stanford University Press.
- Gramsci, A. (1971). Selections from the prison notebooks. International Publishers.
- Merton, R. K. (1938). Social structure and anomie. American Sociological Review, 3(5), 672–682.
- Putnam, R. D. (2000). Bowling alone: The collapse and revival of American community. Simon & Schuster. Tarrow, S. (2011). Power in movement (3rd ed.). Cambridge University Press.
- Tilly, C. (1978). From mobilization to revolution. Addison-Wesley.
- Bandura, A. (1977). Social learning theory. Prentice Hall
- .Bourdieu, P. (1977). Outline of a theory of practice. Cambridge University Press
