خامنهای، اخیراً در جمعی از طلاب حوزه علمیه قم بار دیگر عباراتی را به کار برد که در طول سالهای زمامداریاش بارها تکرار شده است: «تحول در حوزه»، «بصیرت سیاسی»، «دفاع از نظام»، و «مراقبت از انحراف». این واژگان در ظاهر توصیههایی معمولی برای طلاب حوزه به نظر میرسند، اما اگر دقیقتر به آنها نگاه کنیم، نشانههایی روشن از یک بحران عمیقتر درون ساختار دینی-سیاسی رژیم ولایت فقیه را هویدا میکنند؛ بحرانی که نشان میدهد حتی در پایگاه سنتی و مذهبی حکومت، یعنی حوزههای علمیه، شکافهایی جدی و رو به رشد در حال شکلگیری است.
تقابل خامنهای با نغمههای مخالفت در دل حوزه
باید بین روحانیون شریف، آزاده و مستقل، و آن دسته از طلاب و آخوندهایی که در دستگاه قدرت خامنهای تنیدهاند تفاوت قائل شد. بسیاری از روحانیون از همان ابتدای انقلاب اسلامی با عملکرد خمینی و بعدتر خامنهای زاویه داشتهاند و بهدلیل ایستادگی در برابر ظلم، انحصارطلبی و سرکوب رژیم، توسط رژیم دستگیر، شکنجه یا حتی اعدام شدهاند. خامنهای امروز در برابر بخشی از همین طیف قرار گرفته است، حتی اگر ظاهراً با زبان توصیه و دلسوزی با آنان سخن میگوید.
برگزاری نشست ویژه با طلاب حوزه و تاکید بر خطر انحراف و ضرورت همراهی با حکومت، بهزعم عقبایی نشاندهنده عمق یک تضاد درونی است. خامنهای با گردآوردن این طلاب نه برای تقویتشان، بلکه برای هشدار و کنترل آنهاست. این هشدار به معنای آن است که شکاف در حوزه علمیه، که زمانی حامی بیچون و چرای حاکمیت بود، اکنون به نقطهای رسیده که رهبر رژیم را وادار به واکنش علنی کرده است.
سیاستورزی در خدمت ولایت یا در جهت مردم؟
در ادامه، خامنهای در سخنانش میگوید که حوزه باید «سیاسی» باشد، اما بلافاصله هشدار میدهد که «مبادا در دام دشمن بیفتید». این تناقض ظاهری، کاملاً هدفمند است. در قاموس خامنهای و پیش از او خمینی، مفاهیم رایجی چون «مردم»، «اسلام عزیز»، یا «سیاست»، معنایی معکوس دارند. وقتی خامنهای از سیاست سخن میگوید، منظورش سیاستی است که در خدمت بقای ولایت فقیه است، نه سیاستی که در مسیر دفاع از آزادیهای مردم، حقوق شهروندی یا مخالفت با فساد حاکمان قرار دارد.
به همین ترتیب، هشدار نسبت به «دشمن» نیز در نگاه خامنهای یک کلیدواژه است. «دشمن» در قاموس حاکم، نه لزوماً کشورهای خارجی، بلکه هر صدای مخالف در داخل کشور است. هرکسی که خواهان اصلاح، تغییر یا حتی انتقاد از وضعیت موجود باشد، بهسرعت در دایره دشمنان رژیم قرار میگیرد. بنابراین، هشدار خامنهای به طلاب مبنی بر پرهیز از افتادن در دام دشمن، در واقع فراخوانی است برای خاموش کردن هر نوع تمایل طلاب به پیوند با مردم و خواستههای مشروع آنان.
خطر نفوذ یا بیداری درون؟
بخش مهم دیگری از سخنان خامنهای به مسئله «نفوذ» و «انحراف» در حوزهها مربوط میشود. حاکمیتی که بیش از چهاردهه بر گرده مردم ایران سوار است، اکنون بهدلیل فساد فراگیر، غارت منابع ملی، سرکوب مستمر و بیپاسخگذاشتن نیازهای اجتماعی و اقتصادی، در حال از دست دادن پایگاههای سنتیاش است. کسانی که تا دیروز بهنوعی از این حاکمیت سود میبردند یا با آن همراه بودند، امروز با بیداری وجدان و آگاهی از عمق فاجعه، کمکم در حال فاصله گرفتن از آن هستند.
در چنین شرایطی، حوزههای علمیه نیز مستثنی نیستند. طلاب و روحانیون جوان با مشاهده وضعیت زندگی مردم، ناکارآمدی حکومت، و تضاد آشکار میان ادعاهای رژیم با واقعیتهای میدانی، به این نتیجه رسیدهاند که ادامه حمایت از این ساختار غیرممکن است. خامنهای با صحبت از «نفوذ» دقیقاً به همین بیداریها و تحولات اشاره دارد. او واژه انحراف را برای آن دسته از طلابی به کار میبرد که بهجای اطاعت کورکورانه، در جستجوی حقیقت، عدالت و همراهی با ملت هستند.
شکاف میان حوزه و حاکمیت، پیآمد انباشت بحرانها
خامنهای نه دارای جایگاه علمی واقعی در میان مراجع سنتی است و نه در عرصه سیاسی کارنامه موفقی دارد. این دوگانگی موجب شده که از همان آغاز، بخشی از حوزههای علمیه او را نهتنها در تراز رهبری دینی، بلکه حتی در قامت یک فقیه برجسته هم نپذیرند. امروز، پس از سالها تجربه زمامداری خامنهای، این شکاف به نقطه انفجار نزدیک شده است.
طلاب حوزه که شاهد تورم، فقر، بیکاری، نبود آزادیهای اساسی، نابودی منابع طبیعی، و سرکوب گستردهاند، دیگر نمیتوانند چشم بر واقعیتها ببندند. فاصلهگرفتن آنها از دستگاه ولایت، نه صرفاً یک انحراف، بلکه واکنشی عقلانی و اخلاقی به یک وضعیت غیرقابل تحمل است.
خامنهای بهخوبی میداند که فروپاشی هر حکومت اقتدارگرا، از درون آغاز میشود. حوزه، بهعنوان خاستگاه تاریخی روحانیت شیعه و پایه نظری ولایت فقیه، اگر از حاکمیت فاصله بگیرد، مشروعیت مذهبی رژیم زیر سؤال خواهد رفت. هشدارهای مکرر خامنهای به طلاب، تلاشی مذبوحانه برای ترمیم این مشروعیت از دسترفته است؛ مشروعیتی که دیگر نه با وعظ، نه با تهدید، و نه با وعده، قابل احیا نیست.
