حقیقت، شهرت، تریبون

تریبون فراتر از حقیقت نیست

هر جامعه ای باید بین شهرت، استعداد هنری، ثروت و اعتبار اخلاقی تفاوت قائل شود. در این جستار به این تفاوت و ضرورت پرهیز از هر نوع سلبریتی‌گرایی میپردازم.

در گذشته در کشورهای مختلف، امپراتورها پیش از آغاز جنگ یا سرکوب قیامهای مردم، شاعران و چهره‌های محبوب را به میدان‌ها می‌آوردند تا جمعیت را آماده و تهییج کنند. در این صحنه‌ها عموما مردم، پیش از آنکه صدای حقیقت را بشنوند، مجذوب صدای شهرت می‌شدند.

تاریخ بارها نشان داده است که قدرت، فقط با ارتش و زندان حکومت نمی‌کند. گاهی با لبخند یک بازیگر مشهور یا جمله‌ای کوتاه از یک چهره محبوب، ذهن جامعه را تسخیر می‌کند. سیر نادرست بسیاری از وقایع دقیقا از همین نقطه آغاز می‌شود؛ جایی که شهرت، جای اندیشه را می‌گیرد و مردم به جای بررسی حقیقت، به تعداد دنبال‌کنندگان امروزی در فضای مجازی یا شهرت در زمان‌های نه چندان دور اعتماد می‌کردند.

پر واضح است این مسئله در عصر اینترنت بسیار پیچیده‌تر شده است. اکنون هر فرد مشهوری می‌تواند در چند ثانیه بر افکار میلیون‌ها نفر اثر بگذارد. این نفوذ، در ذات خود بد نیست. مشکل زمانی آغاز می‌شود که شهرت، ابزار مشروعیت‌بخشی به یک حرف نادرست، ظلم بر عده‌ای بی‌گناه یا تحقیر تلاشها و مبارزات انسانی شود. اینجاست که باید لختی به این اندیشید که وقتی جامعه‌ای قدرت تشخیص مستقل یا برداشت ناشی از تحقیق و آگاهی خود را از دست بدهد، به‌تدریج توان دفاع از آزادی را نیز از دست خواهد داد.

شهرت معیار نادرست اعتبار

سلبریتی‌گرایی فقط یک پدیده فرهنگی نیست. این مفهوم به‌تدریج به یک ساختار سیاسی و اقتصادی تبدیل شده است. بسیاری از حکومت‌های اقتدارگرا در طول تاریخ تلاش کرده‌اند چهره‌های مشهور را در کنار خود نگه دارند. دلیل این مسئله روشن است؛ مردم معمولا به کسانی اعتماد می‌کنند که به دلیلی دوستشان دارند. هانا آرنت گفت: «خطرناک‌ترین انسان‌ها کسانی هستند که فکر نمی‌کنند، بلکه فقط تبعیت می‌کنند.» این تبعیت در دوران جدید، دیگر فقط از سیاستمداران اتفاق نمی‌افتد. اکنون بازیگران، فوتبالیست‌ها، مدل‌های تبلیغاتی و اینفلوئنسرها نیز می‌توانند به ابزار شکل‌دهی افکار عمومی تبدیل شوند.

بیشتر بخوانید
«تنگه خیابان»؛ میدان شکست هژمونی استبداد

سلبریتی‌گرایی زمانی خطرناک می‌شود که یک چهره مشهور، بدون دانش سیاسی یا اخلاقی، علیه یک گروه انسانی، یک اپوزیسیون یا گروهی از مردم معترض سخن بگوید یا از یک شیوه نادرست یا یک حکومت دیکتاتوری دفاع کند. شهرت، تخصص یا اعتبار اخلاقی ایجاد نمی‌کند. داشتن میلیون‌ها دنبال‌کننده، به معنای فهم عمیق عدالت، آزادی یا حقوق بشر نیست. اما فضای هیجانی شبکه‌های اجتماعی اغلب این مرز را مخدوش می‌کند و مردم، محبوبیت را با حقیقت اشتباه می‌گیرند.

فروپاشی قدرت تشخیص

یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های عصر مدرن، بحران تشخیص است. انسان امروز با انبوهی از اطلاعات مواجه است، اما به عنوان یک نیاز ضروری ممکن است قدرت تحلیل درست از غلط را نداشته باشد. سلبریتی‌گرایی دقیقا در همین خلأ رشد می‌کند. اینجاست که باید پدیده‌ای مرسوم ولی بسیار خطرناک را شناخت و آن اینکه بسیاری از مردم، به جای آنکه یک موضوع اجتماعی یا سیاسی را مطالعه کنند، نسبت به مواضع گوینده تحقیق کنند و جوانب موضوع را به لحاظ منافع طبقاتی یا … بررسی کنند، موضع یک فرد مشهور را معیار قضاوت خود قرار می‌دهند.

اریش فروم در کتاب «گریز از آزادی» توضیح می‌دهد که بسیاری از انسان‌ها، برخلاف تصور رایج، همیشه تشنه آزادی نیستند. انسانِ مضطرب گاهی ترجیح می‌دهد مسئولیت اندیشیدن و انتخاب کردن را به یک قدرت بزرگ‌تر واگذار کند؛ خواه آن قدرت یک حکومت باشد، خواه یک ایدئولوژی یا حتی یک چهره محبوب اجتماعی. شاید به همین دلیل است که بخشی از جامعه، به جای تحلیل مستقل، آماده است روایت سلبریتی‌ها را مانند حقیقت بپذیرد.

در اینجا البته باید اعتماد ایجاد شده در پروسه شناخت یک فرد یا یک ایدئولوژی که امتحان پس داده و در گذرزمان و در آزمایشات گوناگون سربلند بیرون آمده را از این مقوله به صورت عام جدا کرد.

مشکلی که در این کوتاه به دنبال بررسی آن هستیم تنها ناشی از تنبلی فکری نیست. در گذرزمان و به دلیل قدرت گرفتن صاحبان منافع خاص، ساختار رسانه‌ای جهان نیز به گونه‌ای طراحی شده که احساسات را جایگزین تفکر کند. شبکه‌های اجتماعی بر پایه سرعت و هیجان ساخته شده‌اند، نه تعمق و سنجش حقیقت.

قسمت دردناک اینجاست که در چنین فضایی، یک جمله احساسی از یک بازیگرمعروف بدون هیچ پیشینه یا اعتبارعلمی یا تخصصی، بیشتر از صدها صفحه تحقیق دانشگاهی دیده و دهان‌به‌دهان می‌شود. میشل فوکو باور داشت که قدرت مدرن، بیش از آنکه با زور فیزیکی عمل کند، با مهندسی ادراک انسان‌ها حکومت می‌کند. از نگاه او، حکومت‌ها فقط مخالفان را سرکوب نمی‌کنند؛ بلکه پیش از آن، معنای حقیقت را بازنویسی می‌کنند.

آنها از طریق رسانه، آموزش، تبلیغات و چهره‌های محبوب اجتماعی، نوعی «شبه‌حقیقت» می‌سازند که به‌تدریج جای واقعیت را در ذهن جامعه می‌گیرد. خطر اصلی نیز دقیقا همین‌جاست؛ زیرا انسان‌ها معمولا در برابر دروغ آشکار مقاومت می‌کنند، اما در برابر دروغی که شبیه حقیقت ساخته شده باشد، به‌سادگی تسلیم می‌شوند. در این وضعیت، سلبریتی فقط یک فرد مشهور نیست؛ بلکه می‌تواند به بلندگوی قدرتی تبدیل شود که تلاش می‌کند تصویر جعلی خود از عدالت، آزادی و امنیت را به افکار عمومی تحمیل کند. بله، تولید حقیقت بر اساس منافع گروهی خاص نه بیان حقیقت بی‌طرفانه!

ضرورت دفاع از حقیقت

گی دبور در کتاب «جامعه نمایش» می‌نویسد که جهان مدرن، واقعیت را با تصویر جایگزین کرده است. انسان امروز اغلب نه با حقیقت، بلکه با بازنمایی رسانه‌ای حقیقت زندگی می‌کند. سلبریتی‌گرایی نیز محصول همین جهان نمایشی است؛ جهانی که در آن، تعداد دنبال‌کنندگان گاهی مهم‌تر از اعتبار اخلاقی یا عمق فکری افراد می‌شود.

امروز بسیاری از سلبریتی‌ها، آگاهانه یا ناآگاهانه، بخشی از همین سازوکار تولید حقیقت شده‌اند. آنها می‌توانند اعتراض مردم ستمدیده علیه حاکم مستبد را «اغتشاش» بنامند یا مبارزه مردم برای آزادی را افراط‌گرایی بنامند، فقط چون تریبون دارند و صدایشان بلندتر شنیده می‌شود و در نهایت به این شکل قدرت حاکم را برای سرکوب و از میدان به در کردن مخالفان خودشان یاری کنند.

از طرف دیگر باید به این هم اشاره کرد که مسئولیت فقط متوجه سلبریتی‌ها نیست. جامعه نیز باید بیاموزد که چگونه گوش کند. شنیدن، با تسلیم شدن تفاوت دارد. احترام به هنر یک بازیگر یا مهارت یک فوتبالیست، به معنای پذیرش بی‌چون‌وچرای عقاید سیاسی او نیست.

جامعه‌ای که هر سخن مشهوری را بدون بررسی می‌پذیرد، به‌تدریج قدرت مقاومت در برابر فریب را از دست می‌دهد. سلبریتی‌گرایی زمانی به اوج خطر می‌رسد که مردم، مسئولیت اندیشیدن را به دیگران واگذار کنند. دیکتاتورها همیشه از همین نقطه وارد می‌شوند؛ از جایی که انسان‌ها خسته از تفکر، آماده تبعیت می‌شوند. به همین دلیل، آموزش تفکر انتقادی از هر زمان دیگری ضروری‌تر است. مردم باید یاد بگیرند که پیش از باور کردن یک جمله، بپرسند: گوینده چه منافعی دارد؟ آیا بخشی از واقعیت را پنهان می‌کند؟ چه کسانی از این سخن سود می‌برند؟ آیا اتهامی که وارد شده یا برچسبی که بیان شده واقعیت دارد یا منافع خاصی را برآورده می‌کند؟

مرز تبعیت و مسئولیت فردی

هیچ جامعه آزادی بدون شهروندان آگاه شکل نمی‌گیرد. سلبریتی‌گرایی در نهایت، محصول نوعی فرار جمعی از مسئولیت فردی است. بسیاری ترجیح می‌دهند به جای مطالعه، تحلیل و پرسشگری، آماده‌ترین پاسخ را از دهان مشهورترین فرد دریافت کنند. این رفتار، شاید در گام اول ساده و ارزان به نظر برسد اما بهای سنگینی دارد. وقتی جامعه قدرت تفکر مستقل را از دست بدهد، دیگر به‌راحتی می‌توان حقیقت را دستکاری کرد. تاریخ قرن بیستم نمونه‌های فراوانی از هنرمندان و چهره‌های مشهوری دارد که در کنار حکومت‌های سرکوبگر ایستادند و حتی به مشروعیت‌بخشی به خشونت کمک کردند.

باید به طور خاص و برای جلوگیری از هر سوءبرداشتی بر این تاکید کنم که هدف من هرگز اشکال گرفتن به موضعگیری افراد معروف به هر شکلی نیست و مشکل اصلی این نیست که یک فرد مشهور نظر سیاسی دارد. هر انسانی حق اظهار نظر دارد. مسئله آنجاست که شهرت، نباید مصونیت اخلاقی ایجاد کند. اگر یک سلبریتی از سرکوب مردم دفاع می‌کند، باید مانند هر فرد دیگری مورد نقد قرار گیرد. جامعه سالم، میان استعداد هنری و اعتبار اخلاقی تفاوت قائل می‌شود.

راه حل چیست؟

برای مقابله با به ابتذال رفتن ارزشهای انسانی و حقوق اجتماعی، جامعه نیازمند بازسازی فرهنگ پرسشگری است. خانواده، مدرسه، دانشگاه و رسانه باید به مردم آموزش دهند که شهرت یا محبوبیت، معادل حقیقت نیست. کودکان باید یاد بگیرند که سخنان هرکسی، سیاستمدار یا چهره محبوب خود را وقتی پای معیارهای انسانی و اخلاقی و حقوق اجتماعی به میان میاید بررسی کنند. اینگونه می‌توان جلوی سواستفاده از تریبون‌های خاص برای جهت‌دهی افکار بر اساس منفعت گروهی خاص یا قدرت حاکم را گرفت.

داستایوفسکی در بخشی از کتاب «برادران کارامازوف» می‌نویسد: «انسان‌ها بیشتر از آزادی، به کسی نیاز دارند که برایشان تصمیم بگیرد.» شاید این جمله، امروز بیش از هر زمان دیگری معنا داشته باشد. هر انسانی باید شجاعت اندیشیدن داشته باشد و بطور خاص وقتی تحت تاثیر تریبون‌های پرسروصدا قرار می‌گیرد پیش از هرقضاوتی پارامترهای مختلف را بررسی کند. جامعه‌ای که تفکر انتقادی را تمرین کند، دیگر به‌سادگی اسیر تبلیغات، شهرت و هیجان نخواهد شد. در نهایت، خطر اصلی آن نیست که یک بازیگر از دیکتاتور دفاع کند. خطر واقعی زمانی آغاز می‌شود که مردم، فقط به دلیل شهرت او، سخنش را حقیقت بدانند. آن لحظه، سقوط عقل جمعی آغاز شده است. پس باید بدانیم چه کسی را برای چه موضوعی دنبال می‌کنیم و به چه دلیل تایید یا انتقاد می‌کنیم.

نویسنده: م. حلاج