تأخیر ۲۰ روزه در اعزام تجهیزات اطفای حریق، آتش هیرکانی را به فاجعه‌ای ملی تبدیل کرده و پرسش‌های جدی درباره سوءمدیریت، پنهان‌کاری و بی‌مسئولیتی حکومت ایران برانگیخته است.
آتش‌سوزی گسترده در جنگل‌های هیرکانی در منطقه حفاظت‌شده «چهارباغ» مازندران، اکنون به یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های زیست‌محیطی سال‌های اخیر ایران تبدیل شده است؛ بحرانی که بنا بر گزارش‌ها نزدیک به ۲۰ روز از آغاز آن می‌گذرد اما هنوز مهار نشده و روزبه‌روز دامنه و شدت آن بیشتر می‌شود. این آتش آنقدر گسترده شده که درخواست برای اعزام هواپیمای آب‌پاش «ایلیوشین»، که در اختیار سپاه است، از سوی فعالان محیط‌زیست به یک مطالبه ملی تبدیل شد. هرچند این هواپیما سرانجام صبح جمعه وارد عملیات شد، اما دیرتر از آن بود که بتواند به‌تنهایی مانع گسترش آتش شود.
۲۰ روز تأخیر؛ پرسش بزرگ افکار عمومی
آنچه این واقعه را تبدیل به یک پرونده درد آلود و البته مشکوک کرده، نه تنها ابعاد فاجعه‌بار سوختن جنگل‌های هیرکانی، بلکه تأخیر طولانی و غیرقابل توجیه در درخواست و اعزام تجهیزات هوایی برای اطفای حریق است. پرسش مردم و کارشناسان اکنون این است:
اگر امکان استفاده از بالگرد و هواپیمای آب‌پاش وجود داشت، چرا از روز نخست وارد عمل نشد؟ آیا مقامات محیط‌زیست و استانداری مازندران در ۲۰ روز گذشته درخواست کمک نکردند؟ یا درخواست دادند و دولت موافقت نکرد؟آیا دست‌های پشت پرده ای برای ادامه این آتش‌سوزی وجود داشته و دارد یا صرفا یک سوء مدیریت بوده است؟
آن چه که موضوع جنگل‌های هیرکانی و این منطقه ارزشمند را بیشتر مورد توجه قرار می دهد آن است که تخریب و نابودی این جنگل‌ها از چندین سال پیش شروع شده و یکی از موضوعات کشمکش بین سازمان محیط زیست و سازمان منابع طبیعی بوده و یک موضوع بحرانی زیست محیطی در ایران است.
رئیس جدید سازمان محیط زیست عملا مجوز تخریب جنگل‌های هیرکانی را صادر کرد – ایران آزادی
زمانی که جنگل‌های دیگر کشورها از ترکیه و یونان گرفته تا کانادا و استرالیا درگیر آتش می‌شود، معمولاً دولت‌ها در نخستین ساعات درخواست کمک می‌کنند و با بسیج تجهیزات گسترده عملیات را آغاز می‌کنند. اما در مازندران، جنگلی که میلیون‌ها سال قدمت دارد و از ارزشمندترین ذخایر طبیعی ایران به شمار می‌رود، پس از گذشت نزدیک به ۳ هفته هنوز در اولویت اقدام دولت قرار نگرفت. مردم مازندران و گیلان به طور خاص از کنار این سوالات به سادگی نمی‌گذرند!
موقعیت جغرافیایی و اهمیت هیرکانی
جنگل‌های هیرکانی در امتداد جنوبی دریای خزر و در استان‌های گیلان، مازندران و گلستان گسترده هستند. این جنگل بخش‌هایی از باستانی‌ترین جنگل‌های جهان‌اند؛ جنگل‌هایی با قدمت بیش از ۲۵ تا ۵۰ میلیون سال که در سال ۲۰۱۹ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شدند.
حدود ۵۰ درصد بخش ایرانی این جنگل‌ها در استان مازندران قرار دارد و منطقه «چهارباغ» و «الیت» نیز در محدوده جنگلی شهرستان چالوس قرار می‌گیرند. پوشش جنگلی غنی، تنوع زیستی کم‌نظیر، حضور گونه‌های شاخص گیاهی و جانوری و نقش بی‌بدیل این جنگل‌ها در حفظ آب، خاک، اقلیم و امنیت زیستی کشور باعث شده ارزش آنها با هیچ منطقه دیگری قابل مقایسه نباشد.
ایران کشوری خشک است که از سال ۱۳۸۴ با خشکسالی انباشته مواجه شده و در نیم قرن گذشته متوسط دما در آن بیش از دو درجه سانتی‌گراد افزایش یافته است. خشک شدن تالاب‌ها، کاهش سطح آب زیرزمینی، افت رودخانه‌ها و نابودی جنگل‌ها باعث شده که هر هکتار جنگل باقی‌مانده در شمال کشور حکم «طلای سفید» را داشته باشد؛ بنابراین آتش گرفتن جنگل‌های مازندران نه یک حادثه محلی بلکه یک فاجعه ملی است.
تاراج جنگل‌های هیرکانی: غارت منابع طبیعی زیر سایه حکومت خامنه‌ای
قصور مدیریتی؛ حفاظت روی کاغذ
منطقه حفاظت‌شده چهارباغ با وسعتی نزدیک به ۲۰ هزار هکتار به سازمان محیط‌زیست واگذار شده است. اما واقعیت این است که چون حفاظت از جنگل برای رژیم حاکم هیچ اولویتی ندارد، این منطقه با چنین وسعتی تنها با یک یا دو محیط‌بان محافظت می‌شود. همان‌گونه که کارشناسان محیط‌زیست هشدار می‌دهند، بخش زیادی از مناطق حفاظت‌شده کشور تنها «روی کاغذ» اعلام حفاظت شده‌اند و نه از نیروی انسانی، نه تجهیزات و نه زیرساخت‌های لازم برخوردارند.
در دهه‌های گذشته بارها طرح‌هایی برای ارتقای حفاظت جنگل‌ها ارائه شد. حتی اواخر دهه ۷۰ سازمان محیط‌زیست پیشنهاد داد دست‌کم ۱۰ درصد جنگل‌های شمال تحت حفاظت کامل قرار گیرد. این مصوبه اجرا شد، اما تجهیز مناطق تازه تحت حفاظت هرگز عملی نشد.
نتیجه این کمبود امکانات آن است که زمانی که شعله‌های آتش در دل جنگل آغاز می‌شود، عملاً نیروهای محلی تنها با «بیل و دبه» در برابر آتش قرار می‌گیرند. این در حالی است که رژیم ایران مدعی پیشرفت در همه زمینه‌هاست.
آتش‌سوزی و عوامل انسانی
در چنین شرایطی هر آتش‌سوزی، چه عمدی و چه ناشی از سهل‌انگاری، به سرعت گسترش می‌یابد و به دلیل کمبود امکانات مهار آن روزها و حتی هفته‌ها طول می‌کشد. تجربه‌های مشابه نیز نشان داده که پس از فروکش کردن شعله‌ها، جلسات، عکس‌ها، وعده‌ها و گزارش‌ها ادامه می‌یابد اما در عمل تغییری جدی اتفاق نمی‌افتد.
انتقاد کارشناسان محیط‌زیست
حجت‌الله مرادخانی، مدرس دانشگاه، در گفت‌وگویی با رسانه‌ها تأکید کرده است که آتش‌سوزی اخیر یکی از بزرگ‌ترین تهدیدها برای میراث طبیعی ایران است. او می‌گوید:
«آنچه رخ داده نشان می‌دهد بحران نه‌تنها در حفاظت از جنگل، بلکه در مدیریت کشور در مواجهه با فجایع زیست‌محیطی است.»
مرادخانی می‌پرسد:«وقتی هواپیمای اطفای حریق برای کمک به ترکیه اعزام شده بود، چرا برای نجات جنگل‌های هیرکانی پس از ۲۰ روز تازه وارد عمل شد؟ اگر چنین جنگلی در کشور دیگری می‌سوخت، آیا مدیریت از نخستین روز در سطح ملی آغاز نمی‌شد؟»
میراث جهانی در مرز نابودی
جنگل‌های هیرکانی نه تنها بخشی از میراث طبیعی ایران، بلکه بخشی از میراث بشری جهان هستند. این جنگل‌ها برای میلیون‌ها سال توانسته‌اند در برابر عصر یخبندان، تغییرات اقلیمی و تحول‌های طبیعی مقاومت کنند؛ اما امروز در برابر سوءمدیریت، توسعه بی‌ضابطه و بی‌توجهی مسئولان تاب نمی‌آورند.
اگر آتش‌سوزی‌های پی‌درپی ادامه یابد، جنگل‌هایی که زمانی موزه زنده طبیعت بودند، ممکن است در آینده نزدیک تنها در کتاب‌ها و عکس‌ها باقی بمانند.
