باب‌المندب چرا به شاهراه بی بدیل تجارت جهانی تبدیل شده است
باب‌المندب نامی که در لغت به معنای « دروازه اشک یا ناله» است. گویای پیوندی دیرین میان جغرافیای خشن و سرنوشت انسان‌هاست. این آبراه در دوران باستان بدلیل طوفان‌های سهمگین از تلاقی آب‌های گرم دریای سرخ و آب‌های اقیانوس هند کشتی‌های قدیمی را غرق می‌کرد. همچنین وجود صخره‌های مرجانی پنهان، کشتی‌ها و ملوانان را به کام مرگ می‌کشاند و خانواده‌های آنها را در سوگ می‌نشاند. اگر در گذشته اشک‌ها برای جان دریانوردان ریخته می‌شد. امروز نوسانات سیاسی و اقتصادی در این باریکه ۳۰ کیلومتری، می‌تواند لرزه بر اندام تجارت جهانی بیندازد. جاییکه امروز محل عبور میلیاردها دلار ثروت است، نامش یادآور اشک و فقدان در دنیای باستان است.
شاهرگ تجارت بین‌المللی
تنگه باب‌المندب یکی از حساس‌ترین و راهبردی‌ترین نقاط جهان است که نقش «شاهرگ» را برای تجارت بین‌المللی ایفا می‌کند. تنگه‌ای است که دریای سرخ را به خلیج عدن و سپس اقیانوس هند متصل می‌کند. در کرانه شرقی یمن و جیبوتی و اریتره در کرانه غربی می‌باشند. سالانه درصد قابل توجهی از نفت خام و فرآورده‌های نفتی جهان از این مسیر عبور می‌کند. بخش بزرگی از کالاهای مصرفی میان بنادر چین، هند و جنوب شرق آسیا با اروپا و سواحل شرقی آمریکا از این نقطه می‌گذرد. اگر این مسیر بسته شود، کشتی‌ها مجبورند کل قاره آفریقا را دور بزنند (دماغه امید نیک) که باعث افزایش سرسام‌آور هزینه‌ها و زمان سفر می‌شود.
چالش‌های امنیتی و تأثیر بر اقتصاد جهانی
تنش‌های سیاسی و جنگ‌ها و ناآرامی‌ها در کشورهای همسایه (بویژه یمن) مستقیماً بر امنیت تردد کشتی‌ها تأثیر می‌گذارد. حضور دزدان دریایی در سواحل سومالی و مناطق اطراف، طی دهه‌های گذشته باعث حضور ناوگان‌های نظامی بین‌المللی در این منطقه شده است. به دلیل اهمیت استراتژیک، کشورهای بزرگی مثل چین، آمریکا و فرانسه در جیبوتی (نزدیک‌ترین نقطه به تنگه) پایگاه‌های نظامی ایجاد کرده‌اند. حجم بشکه‌های نفتی روزانه (بطور متوسط بین ۴ تا ۶ میلیون بشکه) از اینجا عبور می‌کند. سهم تجارت جهانی حدود ۱۲ تا ۱۵ درصد از کل تجارت دریایی جهان است. از آن مهم‌تر۳۰ درصد از ترافیک کانتینری جهان وابسته به این گلوگاه است. سالانه بیش از ۱۷هزار تا ۲۱ هزار فروند کشتی از این مسیر می‌گذرند. و هرگونه اختلال در این تنگه منجر به اثرات دومینویی در اقتصاد می‌شود: افزایش قیمت سوخت که به دلیل اختلال در زنجیره تأمین نفت پدیدار می‌شود. تورم کالاهای مصرفی که با بالا رفتن هزینه حمل و نقل دریایی مستقیماً بر این قیمتها تأثیر می‌گذارد. تغییر مسیرهای تجاری که شرکت‌های کشتیرانی بزرگ در مواقع بحران، مسیرهای خود را تغییر می‌دهند که باعث اختلال در زمان‌بندی بنادر جهانی می‌شود. اگر تنگه باب المندب مسدود شود، کشتی‌ها مجبورند مسیر دماغه امید نیک (South Africa) را طی کنند. این تغییر مسیر حدود ۹ هزار کیلومتر به مسافت اضافه می‌کند. زمان سفر را ۱۰ تا ۱۴ روز طولانی‌تر کرده و هزینه سوخت و بیمه کشتی‌ها را تا ۴۰ درصد افزایش می‌دهد. این یعنی شوک بزرگ به قیمت نهایی کالاها در ویترین مغازه‌ها!. نهایتاً همین امر باعث می‌شود که باب المندب بطور واقعی بدون جایگزین باشد.
جزیره پریم یا میون (کلید قفل تنگه)
این جزیره دقیقاً در وسط تنگه قرار دارد و آن را به دو کانال تقسیم می‌کند.
کانال شرقی (باب‌الاسکندر)، این مسیر برای کشتی‌های بزرگ کاملاً ممنوع و غیرممکن است. عمق آن تنها حدود ۳۰ متر است و صخره‌های زیادی دارد. فقط قایق‌های ماهیگیری و شناورهای کوچک محلی از اینجا رد می‌شوند.
کانال غربی (دقت‌المایون)، این همان «بزرگراه اصلی» است. عمق این کانال به بیش از ۳۰۰ متر می‌رسد. بنابراین، بزرگ‌ترین نفت‌کش‌های جهان (مثل کلاس VLCC) و کشتی‌های کانتینربر غول‌پیکر به راحتی می‌توانند از آن عبور کنند. با وجود اینکه کانال غربی عریض است (حدود ۲۵ کیلومتر)، اما کشتی‌ها نمی‌توانند هر طور که بخواهند حرکت کنند. برای جلوگیری از تصادف، سیستمی به نام TSS (Traffic Separation Scheme) یا «طرح تفکیک ترافیک» در آنجا اجرا می‌شود. کشورهای منطقه و سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO)، مسیرهای رفت و برگشت را با خطوط فرضی از هم جدا کرده‌اند. کشتی‌های بزرگ باید دقیقاً در این لاین‌های مشخص حرکت کنند تا با هم برخورد نکنند. البته محدودیت اصلی برای کشتی‌های بزرگ، خود تنگه باب‌المندب نیست، بلکه کانال سوئز است. بسیاری از نفت‌کش‌های فوق‌سنگین (ULCC) که با بار کامل حرکت می‌کنند، آنقدر عمیق هستند که نمی‌توانند از کانال سوئز رد شوند. بنابراین یا باید بخشی از بار خود را در خط لوله «سومد» مصر تخلیه کنند. یا اگر نخواهند این کار را بکنند، اصلاً به سمت باب‌المندب نمی‌آیند و مستقیم مسیر طولانی آفریقا را انتخاب می‌کنند. بنابراین هر نیرویی بر این جزیره کوچک مسلط باشد، عملاً می‌تواند کل شیر ورودی دریای سرخ را ببندد. این همان نقطه‌ای است که قدرت‌های نظامی روی آن حساسیت ویژه‌ای دارند. در دنیای امروز که زنجیره تأمین کالا (Supply Chain) بشدت به زمان وابسته است. هرگونه ناامنی در باب المندب یا دروازه اشک‌ها می‌تواند به گریه اقتصاد جهانی منجر شود. بسیاری از کابل‌های فیبر نوری زیردریایی که اینترنت و دیتای میان آسیا، آفریقا و اروپا را منتقل می‌کنند، از بستر همین تنگه عبور می‌کنند. بنابراین، باب‌المندب فقط مسیر عبور نفت نیست، بلکه مسیر عبور «اطلاعات» جهان هم هست. هرگونه تنش در این نقطه می‌تواند امنیت سایبری و ارتباطی قاره‌ها را به خطر بیندازد. از نظر زیست‌محیطی، این تنگه محل تبادل آب میان دریای سرخ (که بسیار شور و گرم است) و اقیانوس هند است. این جریان رفت و برگشتی آب، باعث می‌شود اکوسیستم دریای سرخ زنده بماند و از غلظت نمک آن کاسته شود.
نکات پایانی
باب‌المندب امروز تنها یک پدیده جغرافیایی نیست. بلکه دماسنج امنیت جهانی است. اگر در گذشته گریه و ناله در این تنگه ناشی از قهر طبیعت بود. امروزه صلح و ثبات در این باریکه ضامن رفاه و جریان بی‌وقفه زندگی در دورترین نقاط جهان است. حفظ امنیت «دروازه اشک» نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی برای جلوگیری از یک بحران اقتصادی جهانی است. در شرایط فعلی، باب‌المندب از نظر عملیاتی ناامن‌تر از هرمز تلقی می‌شود. به دلیل جنگ‌های داخلی و حضور گروه‌های مسلح در سواحل یمن، ریسک شلیک موشک یا حملات پهپادی در باب‌المندب بسیار بالاتر رفته است. به همین دلیل است که امروزه هزینه‌های بیمه کشتی‌ها برای عبور از باب‌المندب به شدت افزایش یافته است. آیا قدرت‌های بزرگ می‌توانند بر سر یک مکانیزم امنیت جمعی در این نقطه به توافق برسند یا باب‌المندب همچنان به عنوان اهرم فشار در بازی‌های سیاسی باقی خواهد ماند؟.
