از شوک ارزی تا صف‌های داروخانه؛ چگونه ساختار فرسوده اقتصاد، امنیت دارویی ایران را فروپاشاند؟
در سال ۱۸۴۷، کشتی معروف «فرانکلین» در جست‌وجوی مسیر قطب شمال گرفتار یخ‌های منجمد شد. اعضای خدمه، آرام‌آرام نه از سرما، بلکه از نبود غذا و مسمومیت ناشی از کنسروهای آلوده جان باختند. بعدها مورخان نوشتند که آن سفر، تنها شکست یک اکتشاف نبود؛ فروپاشی یک سیستم ناکارآمد بود که خطر را دیده بود اما برای آن آماده نشده بود. امروز، بحران دارو در ایران ۱۴۰۵ نیز شباهتی هولناک به همان کشتی گرفتار در یخ دارد؛ بحرانی که سال‌ها نشانه‌هایش دیده می‌شد اما ساختار فرسوده اقتصاد و سیاست، آن را به مرحله انفجار رساند.
بحران دارو در ایران ۱۴۰۵ دیگر صرفاً یک موضوع درمانی نیست. این بحران به نمادی از فروپاشی تدریجی زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی تحت حاکمیت رژیم ایران تبدیل شده است. افزایش ناگهانی قیمت داروهای حیاتی، نایاب شدن اقلام ضروری، اختلال در زنجیره تأمین و ناتوانی بیمه‌ها در پوشش هزینه‌ها، اکنون میلیون‌ها بیمار را در وضعیتی قرار داده که درمان، بیش از هر زمان دیگری به یک امتیاز طبقاتی شبیه شده است.
در ظاهر، مقام‌های رژیم ایران از ذخایر استراتژیک و مدیریت هوشمند سخن می‌گویند؛ اما واقعیت در صف‌های طولانی داروخانه‌ها و بازار سیاه ناصرخسرو دیده می‌شود. بیمارانی که برای انسولین، وارفارین، داروهای سرطان یا داروهای اعصاب، ساعت‌ها در جست‌وجو هستند، تصویر واقعی اقتصاد سلامت در ایران امروز را نشان می‌دهند.
بیشتر بخوانید
«نان، اجاره، اضطراب؛ زندگی در اقتصاد بحران‌زده ایران»
بحران دارو در ایران ۱۴۰۵؛ محصول سال‌ها فروپاشی اقتصادی
آنچه امروز در بازار دارویی ایران دیده می‌شود، نتیجه یک حادثه مقطعی یا صرفاً پیامد جنگ نیست. بحران کنونی، محصول سال‌ها سیاست‌گذاری رانتی، فساد ساختاری، حذف تدریجی حمایت‌های اجتماعی و وابستگی عمیق اقتصاد به نظام ارزی بی‌ثبات است.
صنعت دارو در ایران به‌شدت وابسته به واردات مواد اولیه، تجهیزات بسته‌بندی و نهاده‌های شیمیایی است. حتی تولیدکنندگان داخلی نیز بدون دسترسی به ارز و واردات، توان ادامه فعالیت ندارند. با حذف ارز ترجیحی و جهش نرخ دلار، هزینه تولید دارو به شکل انفجاری افزایش یافت. در نتیجه، قیمت بسیاری از داروها طی چند ماه، سه تا هفده برابر شد.
در این میان، دولت تحت کنترل خامنه‌ای تلاش کرد با قیمت‌گذاری دستوری، ظاهر بازار را کنترل کند. اما نتیجه، چیزی جز کاهش تولید، احتکار، توزیع قطره‌چکانی و گسترش بازار سیاه نبود. تولیدکننده‌ای که مواد اولیه را با ارز آزاد تهیه می‌کند اما باید محصولش را با قیمت تحمیلی بفروشد، ناگزیر یا تولید را متوقف می‌کند یا کیفیت را کاهش می‌دهد.
همزمان، بدهی سنگین بیمه‌ها و سازمان تأمین اجتماعی به داروخانه‌ها و شرکت‌های پخش، کل زنجیره تأمین را فلج کرده است. بسیاری از داروخانه‌ها ترجیح می‌دهند دارو را آزاد بفروشند، زیرا پرداخت‌های بیمه‌ای با چند ماه تأخیر انجام می‌شود و ارزش پول در این فاصله سقوط می‌کند.
نتیجه این چرخه معیوب، انتقال مستقیم بحران به دوش بیماران است؛ بیمارانی که اکنون میان خرید دارو، پرداخت اجاره یا تأمین غذای خانواده، ناچار به انتخاب شده‌اند.
صف‌های داروخانه؛ روایت فروپاشی امنیت درمان
اگر بخواهیم بحران دارو در ایران ۱۴۰۵ را بفهمیم، کافی است چند ساعت در داروخانه ۱۳ آبان یا داروخانه‌های هلال احمر بایستیم. آنجا، بحران دیگر یک آمار اقتصادی نیست؛ به چهره‌های خسته، نسخه‌های بی‌پاسخ و بیماران ناامید تبدیل می‌شود.
گزارش‌های میدانی نشان می‌دهد بیماران سرطانی، مبتلایان به بیماری‌های نادر و بیماران قلبی، بیشترین آسیب را دیده‌اند. داروهایی مانند اکولیزومب، وارفارین، ریفامپین و برخی داروهای سرطان یا کمیاب شده‌اند یا با قیمت‌هایی نجومی عرضه می‌شوند.
در این میان، بیماران دیابتی به یکی از اصلی‌ترین قربانیان بحران تبدیل شده‌اند. جهش ۱۷ برابری قیمت انسولین، تنها یک افزایش عددی نیست؛ نشانه فروپاشی مفهوم «دسترسی عمومی به درمان» است. وقتی بیماری برای تهیه داروی دو ماه خود باید چند میلیون تومان بپردازد، سلامت دیگر یک حق عمومی نیست؛ کالایی است مخصوص طبقات برخوردار.
از سوی دیگر، کمبود داروهای اعصاب و روان ابعاد نگران‌کننده‌تری دارد. جامعه‌ای که تحت فشار فقر، سرکوب، ناامنی و بی‌ثباتی اقتصادی قرار دارد، اکنون حتی به داروهای کنترل اضطراب و افسردگی نیز دسترسی پایدار ندارد. این یعنی بحران دارو، مستقیماً به بحران اجتماعی و روانی گره خورده است.
جنگ و حملات به برخی کارخانه‌های دارویی نیز این وضعیت را تشدید کرده است. تخریب مراکز تولید مواد اولیه و اختلال در حمل‌ونقل، وابستگی صنعت دارو به سیاست خارجی و تنش‌های منطقه‌ای را آشکارتر کرد. با این حال، واقعیت آن است که حتی بدون جنگ نیز ساختار فرسوده اقتصاد ایران در آستانه چنین فروپاشی‌ای قرار داشت.
اقتصاد جنگی؛ سلامت قربانی اول نظام فرسوده
بحران دارو در ایران ۱۴۰۵ را باید بخشی از یک بحران بزرگ‌تر دانست؛ بحران اقتصادی نظامی که منابع کشور را صرف بقا و سرکوب می‌کند، نه رفاه عمومی. در چنین ساختاری، سلامت شهروندان همواره اولویت آخر است.
رژیم ایران سال‌ها با شعار خودکفایی دارویی، تصویری اغراق‌آمیز از توان تولید داخلی ارائه کرد. اما اکنون روشن شده که این صنعت، بدون واردات مواد اولیه، ارز دولتی و مسیرهای خارجی، توان بقا ندارد. کافی بود تحریم، جنگ یا شوک ارزی شدت بگیرد تا تمام این سازه تبلیغاتی فروبریزد.
همزمان، فساد گسترده در واردات دارو و شبکه توزیع، بحران را عمیق‌تر کرده است. داروهایی که در داروخانه‌ها پیدا نمی‌شوند، ناگهان در بازار آزاد و با چند برابر قیمت ظاهر می‌شوند. این یعنی شبکه‌ای از رانت و سودجویی، از رنج بیماران تغذیه می‌کند.
در نهایت، آنچه امروز در ایران جریان دارد، فقط کمبود دارو نیست؛ فروپاشی تدریجی مفهوم امنیت درمان است. میلیون‌ها نفر هر روز با این پرسش بیدار می‌شوند که آیا فردا دارویشان پیدا خواهد شد یا نه. این اضطراب دائمی، نتیجه مستقیم ساختاری است که اقتصاد را به میدان بحران دائمی تبدیل کرده است.
بحران دارو در ایران ۱۴۰۵ نشان داد که در نظامی مبتنی بر فساد، انحصار و بی‌ثباتی، حتی ابتدایی‌ترین نیاز انسانی نیز می‌تواند به بحرانی ملی تبدیل شود. امروز داروخانه‌ها، بیش از هر نهاد دیگری، آینه وضعیت واقعی جامعه ایران هستند؛ جایی که مردم نه برای درمان، بلکه برای بقا در صف ایستاده‌اند.
آرمین بهاری
منابع
- دنیای اقتصاد۳/۲/۱۴۰۵«شوک دارویی در پساجنگ»
- اکو ایران۲۲/۲/۱۴۰۵ «از پتروشیمی تا داروخانه؛ جنگ چه بلایی بر صنعت دارو آورد؟»
- دنیای اقتصاد۲۲/۲/۱۴۰۵، گزارش «شوک ارزی به دارو»
