اضطرابی ساختاری در بالاترین سطح حاکمیت
ژان‌ـ‌پیر فیلیو، تاریخ‌نگار و تحلیل‌گر فرانسوی، در یادداشتی در روزنامه لوموند تصویری متفاوت از وضعیت کنونی رژیم ایران و بحران جانشینی خامنه‌ای ارائه می‌کند؛ تصویری که در آن تشدید خشونت نه نشانه اقتدار، بلکه علامت بحران درونی قدرت است.
او در همان آغاز تحلیل خود تصریح می‌کند: «تشدید خشونت در جمهوری اسلامی بیش از آنکه نشانه اقتدار باشد، بازتاب بحرانی عمیق در رأس قدرت است، بحرانی که به مساله جانشینی علی خامنه‌ای گره خورده است.»
به باور فیلیو، آنچه امروز در ایران دیده می‌شود، واکنشی مقطعی به اعتراض‌ها نیست، بلکه بازتاب اضطرابی ساختاری در بالاترین سطح حاکمیت است.
در بخش دیگری از این یادداشت آمده است: «هرچه ابهام درباره آینده رهبری بیشتر می‌شود، سرکوب نیز خونین‌تر می‌گردد؛ گویی نظام برای مهار آینده‌ای نامعلوم، به خشونت فزاینده پناه برده است.» این جمله، ستون اصلی استدلال او را شکل می‌دهد؛ اینکه خشونت حکومتی در ایران اکنون کارکردی پیش‌گیرانه و معطوف به آینده یافته است.
خامنه‌ای دیکتاتور بدون جانشین!
فیلیو با اشاره به سرکوب‌های گسترده سال‌های اخیر می‌نویسد پس از هزاران قربانی جنبش «زن، زندگی، آزادی» در پاییز ۲۰۲۲، کشتار ژانویه ۲۰۲۶ نشان داد که رژیم ایران وارد مرحله‌ای تازه از خشونت شده است. او این روند را «نتیجه مستقیم هراس خامنه‌ای از مسئله جانشینی» توصیف می‌کند.
در روایت او، خامنه ای با معمایی دوگانه روبه‌روست: محدود بودن گزینه‌های انتقال قدرت و خطر شکاف در ساختار مذهبی ـ سیاسی نظام. فیلیو توضیح می‌دهد که فقدان چهره‌ای با وزن و اعتبار لازم برای جانشینی، در کنار فاصله‌گیری بخشی از روحانیت از رژیم خامنه ای، موقعیت رهبری را شکننده‌تر کرده است. در چنین شرایطی، به‌جای گشودن مسیر اصلاح یا انتقال آرام قدرت، به تعبیر او، حاکمیت مسیر تشدید سرکوب را برگزیده است.
فیلیو در بخش مرکزی تحلیل خود تأکید می‌کند که خامنه‌ای اکنون در چرخه‌ای گرفتار شده که هر موج سرکوب از موج پیشین خونین‌تر می‌شود. به نوشته او، خشونت حکومتی «به راهبردی دائمی تبدیل شده است» و این شتاب به‌سوی خشونت مستقیماً به هراس از جانشینی بازمی‌گردد.
او همچنین به سناریوی انتقال قدرت به مجتبی خامنه‌ای اشاره می‌کند و یادآور می‌شود که چنین اقدامی می‌تواند روحانیت شیعه را با شکاف جدی مواجه سازد. از سوی دیگر، به گفته او، هیچ آیت‌اللهی نیز از وزن و نفوذ لازم برای جانشینی برخوردار نیست و بسیاری از آخوندها ترجیح می‌دهند فاصله خود را با ساختار رسمی حفظ کنند.
فیلیو در ادامه می‌نویسد انزوای فزاینده خامنه‌ای موجب شده جناح‌های مختلف سپاه پاسداران از هم‌اکنون برای دوران پس از او آماده شوند. در چنین چشم‌اندازی، امکان شکل‌گیری ساختاری با چهره‌ای بیشتر نظامی تا مذهبی مطرح است. به اعتقاد او، خامنه ای با تشدید سرکوب و «گشودن شکافی خونین» در جامعه می‌کوشد همین سناریو را نیز دفن کند.
در جمع‌بندی این یادداشت، فیلیو بار دیگر بر محور اصلی تحلیل خود تأکید می‌کند: «خشونت فزاینده حکومت نه نشانه اقتدار، بلکه علامتی از فرسودگی و اضطراب در رأس قدرت است.» از نگاه او، نظامی که با مسئله انتقال قدرت و آینده ساختار سیاسی خود روبه‌روست، هرچه بیشتر به پایان یک چرخه تاریخی نزدیک می‌شود، بیشتر به ابزار سرکوب متوسل می‌گردد.
