چگونه سرکوب سیاسی، بازار، تولید و زندگی روزمره را به بنبست کشانده است
در سالهای پس از طاعون بزرگ اروپا، تاریخنگاران نوشتهاند که شهرها خاموش نبودند، اما زندگی در آنها جریان نداشت. مغازهها باز میشدند، سکهها جابهجا میشدند، اما امیدی در کار نبود. جامعه در سوگ بود و اقتصاد، در انتظار. این تصویر تاریخی، امروز با دقتی تلخ بر وضعیت ایران منطبق است؛ جایی که پس از سرکوب خونین مردم، نهتنها خیابانها بلکه معیشت و بازار نیز عزادار شدهاند.
بحران معیشت در ایران اکنون به نقطهای رسیده که دیگر نمیتوان آن را با شاخصهای کلاسیک اقتصادی توضیح داد. این بحران، بازتاب مستقیم خشونت سیاسی و انسداد ساختاری است. همانگونه که سرکوب، امکان کنش اجتماعی را محدود کرده، فشار معیشتی نیز توان زیست اقتصادی را فرسوده است. اقتصاد کلان کشور در وضعیتی ایستاده که نه ظرفیت ترمیم دارد و نه چشماندازی برای خروج از رکود.
یکی از نخستین نشانههای این فروبستگی، جهش بیسابقه قیمت طلا و نقره است. افزایش قیمت فلزات گرانبها نه حاصل رونق، بلکه نتیجه هراس عمومی و فرار از پول ملی است. در شرایطی که آینده نامعلوم و سیاست بیثبات است، طلا به زبان ساده، شاخص بیاعتمادی جامعه به فردای اقتصادی تبدیل شده است.
در همین زمینه
بازارِ امنیتیشده؛ معیشت زیر فشار سرکوب
پس از آغاز اعتراضات سراسری و برخورد خشن نیروهای امنیتی، بازارهای ایران عملاً به حالت نیمهتعطیل درآمدهاند. تعطیلی گسترده مغازهها، بازداشت یا کشتهشدن برخی کسبه، و تهدید خانوادهها برای بازگشایی اجباری، نشان میدهد که بحران معیشت در ایران به یک مسئله امنیتی ارتقا یافته است. در چنین فضایی، بازار دیگر به فرمان و دستور واکنش نشان نمیدهد.
حتی واحدهایی که ناچار به فعالیت شدهاند، با نبود مشتری یا ترجیح «نفروختن» مواجهاند. نوسان شدید نرخ ارز و جهش قیمت کالاها، فروش را به عملی پرریسک تبدیل کرده است. نتیجه این وضعیت، انجماد خطرناک گردش پول و تشدید رکود در اقتصاد خرد است؛ رکودی که مستقیماً به سفره خانوارها منتقل میشود.
اعداد و قیمتها، گویاترین روایت این بحراناند. افزایش چندبرابری قیمت روغن، تخممرغ، مرغ، شیر و برنج، نهتنها قدرت خرید را فرسوده، بلکه امنیت غذایی بخش بزرگی از جامعه را تهدید کرده است. بحران معیشت در ایران دیگر محدود به دهکهای پایین نیست؛ طبقه متوسط نیز بهسرعت در حال فروریزش است.

همزمان، شرکتهای خصوصی و کسبوکارهای دیجیتال با ضربهای مضاعف روبهرو شدهاند. قطع اینترنت، اختلال در ارتباطات مالی و توقف صدور اسناد، فعالیت اقتصادی را در بسیاری از حوزهها ناممکن کرده است. اقتصادی که میتوانست از مسیر خدمات و فناوری بخشی از فشارها را جذب کند، عملاً قفل شده است.
رشد منفی و افق بسته
پیامد مستقیم این انسداد، سقوط تولید و تعمیق رشد منفی است. برآوردها از رشد منفی در سال ۱۴۰۴ و پیشبینی وضعیت بدتر برای سال بعد، نشان میدهد که بحران معیشت در ایران وارد فاز ساختاری شده است. بانک جهانی نیز با اشاره به تحریمها، کاهش صادرات نفت و ناترازی انرژی، از خاموششدن موتورهای رشد سخن گفته است.
در این میان، اعتراف علی خامنهای به «سختی معیشت مردم» و همزمان توقف استیضاح وزرا، بیش از آنکه نشانه مسئولیتپذیری باشد، بیانگر فلجشدن کامل سازوکارهای رسمی است. ورود مستقیم او به جزئیات اجرایی، خود نشانهای از فروپاشی نظم اقتصادی و اداری است.
کسری بودجه عظیم، کمبود شدید منابع ارزی و تشدید فشارهای خارجی، اقتصاد را به نقطهای شکننده رسانده است. تعرفه ۲۵ درصدی ایالات متحده بر شرکای تجاری ایران، در کنار تحریمهای ثانویه، هزینه تعامل اقتصادی با ایران را افزایش داده و همان منابع محدود ارزی را نیز فرسودهتر کرده است.
در داخل، حذف یا تضعیف یارانههای حیاتی در حوزه نان و دارو، بهمعنای انتقال مستقیم بار بحران به جامعه است. افزایش قیمت نان، کمبود داروهای خاص و رشد بازار سیاه، تنها نشانههای اولیه این روند هستند. آنچه تحت عنوان «مدیریت معیشت» عرضه میشود، در عمل چیزی جز مدیریت فقر نیست.

بحران معیشت در ایران در چنین ساختاری، نه یک اختلال موقت، بلکه پیامد طبیعی اقتصادی است که زیر سلطه نهادهای امنیتی و شبکههای رانتی عمل میکند. نقش مسلط ساختارهای وابسته به سپاه در بخشهای کلیدی، فساد را از یک انحراف به یک سازوکار تبدیل کرده است؛ سازوکاری که هزینههایش مستقیماً از زندگی مردم تأمین میشود.
اقتصاد ایران امروز در وضعیت «سوگ و انتظار» قرار دارد. بازار منجمد است، جامعه خشمگین، و ساختار سیاسی ناتوان از تولید حتی حداقلی از ثبات. این انتظار، انتظاری خنثی نیست؛ انباشت نارضایتی و فرسایش معیشت، زمینهساز دگرگونیهای عمیقتری است که اقتصاد را بهتنهایی نمیتوان از آن جدا کرد.
آرمین بهاری
منابع:
خبرآنلاین، «طلا به قیمت بیسابقه رسید»، ۱/۱۱/۱۴۰۴
ایرانوایر، «اعتراف خامنهای به بحران معیشت»، ۱/۱۱/۱۴۰۴
یورونیوز فارسی، «اقتصاد ایران در وقت اضافه»، ۲۹/۱۰/۱۴۰۴
ایندیپندنت، «بنبست کامل در اقتصاد ایران؛ فروپاشی معیشت»، ۲۸/۱۰/۱۴۰۴







