شکست برنامه‌ریزی و فروپاشی رشد اقتصادی در اقتصاد جنگ‌زده ایران
در یکی از روایت‌های تاریخی از محاصره شهر لنینگراد در جنگ جهانی دوم، گزارش‌هایی ثبت شده که نشان می‌دهد مردم در سرمای شدید و گرسنگی، حتی به تکه‌های یخ‌زده نان خشک چنگ می‌زدند تا زنده بمانند. این تصویر، نمادی از اقتصادی است که نه‌تنها درگیر جنگ بیرونی، بلکه گرفتار فروپاشی درونی نیز شده است. امروز اقتصاد جنگ‌زده ایران نیز شباهتی نگران‌کننده با چنین وضعیت‌هایی پیدا کرده است؛ اقتصادی که در آن منابع وجود دارد، اما ساختار قدرت، امکان بهره‌برداری از آن را از بین برده است.
اقتصاد جنگ‌زده ایران اکنون در شرایطی قرار دارد که رشد اقتصادی آن عملاً به صفر رسیده و هم‌زمان تورم و بیکاری به سطوح بی‌سابقه‌ای افزایش یافته است. این وضعیت نه یک پدیده مقطعی، بلکه نتیجه دهه‌ها سیاست‌گذاری ناکارآمد در ساختار رژیم ایران است؛ ساختاری که در آن برنامه‌های توسعه‌ای بیشتر به ابزار تبلیغاتی تبدیل شده‌اند تا نقشه راه واقعی.
شکست تاریخی برنامه‌ریزی اقتصادی
سند چشم‌انداز ۲۰ ساله که در سال ۱۳۸۴ تدوین شد، قرار بود ایران را به قدرت اول اقتصادی منطقه تبدیل کند. اما اکنون در افق ۱۴۰۴، نه‌تنها این هدف محقق نشده، بلکه بسیاری از شاخص‌ها نسبت به نقطه آغاز، وخیم‌تر شده‌اند. اقتصاد جنگ‌زده ایران امروز با کاهش شدید ارزش پول ملی، افت سرمایه‌گذاری و افزایش نااطمینانی مواجه است.
بیشتر بخوانید
فروپاشی اقتصاد ایران؛ مردم تا کجا تاب می‌آورند؟
برنامه‌های پنج‌ساله توسعه نیز که قرار بود مسیر تحقق این چشم‌انداز را هموار کنند، عملاً به اسنادی بی‌اثر تبدیل شده‌اند. در ساختار اقتصادی رژیم ایران، سیاست‌گذاری تابعی از ملاحظات ایدئولوژیک و امنیتی است، نه اصول علمی اقتصاد. همین امر باعث شده تا حتی اهداف حداقلی مانند رشد پایدار یا اشتغال کامل نیز دست‌نیافتنی شوند.
کاهش مشارکت اقتصادی، افزایش مهاجرت نیروی انسانی و گسترش فساد، نشانه‌های روشنی از شکست این برنامه‌ریزی هستند. اقتصاد جنگ‌زده‌ای که بر پایه رانت و انحصار شکل گرفته، توان رقابت منطقه‌ای ندارد. در چنین شرایطی، صحبت از «جایگاه اول اقتصادی» بیشتر به یک شعار توخالی شباهت دارد.
از سوی دیگر، تنش‌های خارجی و انزوای بین‌المللی، هزینه‌های سنگینی بر اقتصاد تحمیل کرده‌اند. این تنش‌ها نه‌تنها دسترسی به بازارهای جهانی را محدود کرده، بلکه جریان سرمایه و فناوری را نیز مختل ساخته‌اند. نتیجه این وضعیت، کاهش بهره‌وری و عقب‌ماندگی ساختاری در اقتصاد جنگ‌زده ایران است.
رشد صفر درصدی و انفجار تورم؛ نشانه‌های فروپاشی
برآوردها نشان می‌دهد که رشد اقتصادی در سال ۱۴۰۴ به حدود صفر رسیده است. این به معنای توقف کامل موتور تولید در اقتصاد جنگ‌زده است. در حالی که جمعیت افزایش می‌یابد و نیازها بیشتر می‌شود، اقتصاد عملاً درجا می‌زند. این رکود عمیق، نتیجه ترکیب تحریم‌ها، سوءمدیریت و مداخلات گسترده دولت در اقتصاد است.
در کنار این رکود، تورم به بیش از ۵۰ درصد رسیده است. این سطح از تورم، قدرت خرید مردم را به‌شدت کاهش داده و فقر را گسترش داده است. در اقتصاد جنگ‌زده ایران، افزایش دستمزدها نیز نتوانسته از این کاهش قدرت خرید جلوگیری کند. شکاف میان درآمد و هزینه روزبه‌روز عمیق‌تر شده است.
بازار کار نیز تحت فشار شدید قرار دارد. بسیاری از بنگاه‌ها به دلیل نااطمینانی و کاهش تقاضا، ناچار به تعدیل نیرو شده‌اند. در چنین شرایطی، بیکاری و اشتغال ناقص افزایش یافته است. اقتصاد جنگ‌زده‌ای که قادر به ایجاد شغل پایدار نیست، به‌تدریج سرمایه انسانی خود را از دست می‌دهد.
علاوه بر این، جنگ و تنش‌های نظامی اخیر، نااطمینانی را به اوج رسانده است. حتی پس از توقف درگیری‌ها، ترس از بازگشت جنگ، تصمیم‌گیری اقتصادی را مختل کرده است. سرمایه‌گذاران از ورود به چنین بازاری اجتناب می‌کنند و فعالان اقتصادی نیز ترجیح می‌دهند فعالیت خود را محدود کنند.
در نهایت، ترکیب رشد صفر، تورم بالا و بی‌ثباتی، تصویری از یک اقتصاد در آستانه فروپاشی را ترسیم می‌کند. اقتصاد جنگ‌زده ایران نه‌تنها از تحقق اهداف توسعه‌ای بازمانده، بلکه در مسیر معکوس حرکت کرده است.
این وضعیت نشان می‌دهد که مشکل صرفاً در سیاست‌های اقتصادی نیست، بلکه در خود ساختار قدرت نهفته است. تا زمانی که این ساختار تغییر نکند، اقتصاد جنگ‌زده ایران همچنان در چرخه بحران باقی خواهد ماند.
آرمین بهاری
منابع
- عصر ایران، «افق ۱۴۰۴ و سند چشم‌انداز ۲۰ ساله»
- اکوایران، «رشد اقتصادی به مرز صفر رسید»
- اقتصادنیوز ۲۲/۱/۱۴۰۵
