بازار خرید و فروش کوچک‌ترین دارایی‌ها، تصویری از فشار معیشتی خانوارهای ایرانی
چالش‌هایی که مردم ایران به لحاظ معیشتی با آن روبرو هستند وضعیت اقتصاد بقا را به جامعه ایران تحمیل کرده است. اقتصاد بقا بنا به نوشته رسانه حکوتی انتخاب در تاریخ ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ «اقتصادی که در آن افراد نه از روی علاقه به سبک زندگی مینیمال یا مصرف پایدار، بلکه برای مدیریت هزینه‌های روزانه، هر امکان کوچک را به دلیل فشارهای معیشتی نقد می‌کنند».
در سال‌های گذشته، پلتفرم‌های خرید و فروش آنلاین تنها محلی برای معامله خانه، خودرو و کالاهای سرمایه‌ای بودند. اما اکنون، مرور آگهی‌های منتشرشده در این فضا، تصویری متفاوت از اقتصاد خانوارهای ایرانی نشان می‌دهد. از اجاره لپ‌تاپ برای انجام کارهای ساده گرفته تا فروش کفش دست‌دوم، شیشه خالی عطر، موی طبیعی و حتی اجاره سند و فیش حقوقی، همگی نشانه‌هایی هستند که از تغییر الگوی مصرف و افزایش فشارهای اقتصادی حکایت دارند. این آگهی‌ها را نمی‌توان صرفاً مواردی عجیب یا سوژه‌های فضای مجازی دانست؛ بلکه می‌توان آن‌ها را بازتابی از شرایط اجتماعی و اقتصادی امروز جامعه ایران ارزیابی کرد.
خبرگزاری حکومتی رکنا در تاریخ ۱۳مردادماه ۱۴۰۵ درمطلبی تحت عنوان «آگهی‌های جالب و عجیب دیوار؛ از فروش مو تا اجاره لپ تاپ!» می‌نویسد: «رشد آگهی‌های آنلاین با محصولات غیرمعمول مانند فروش مو، کفش‌های دست دوم و شیشه‌های خالی عطر، نشان‌دهنده تغییرات اقتصادی و فشارهای مالی در جامعه است».
همچنین رسانه حکومتی خبر فارسی در تاریخ ۱۱مردادماه ۱۴۰۵ درمطلبی تحت عنوان«آگهی عجیب از فروش شیشه خالی عطرخبرساز شد» می‌نویسد: «در چنین بازاری، سه اتفاق همزمان رخ می‌دهد؛ اول اینکه مصرف از مالکیت فاصله می‌گیرد؛ فرد به‌جای خرید، اجاره می‌کند. دوم اینکه کالا تا آخرین مرحله مصرف ارزش‌گذاری می‌شود؛ حتی بطری خالی یا لباس کاملاً کارکرده هم وارد معامله می‌شود. سوم اینکه اعتبار و اسناد رسمی هم شکل بازاری پیدا می‌کنند؛ یعنی آنچه پیش‌تر فقط ابزار اداری یا حقوقی بود، حالا در قالب آگهی قیمت می‌گیرد. این وضعیت را می‌توان نوعی اقتصاد بقا دانست».
اقتصاد بقا چگونه شکل می‌گیرد؟
جامعه‌شناسان از مفهومی با عنوان «اقتصاد بقا» یاد می‌کنند؛ وضعیتی که در آن خانواده‌ها برای تأمین هزینه‌های روزمره، ناچار می‌شوند هر دارایی قابل استفاده را به منبع درآمد تبدیل کنند. در چنین شرایطی، مرز میان کالای مصرفی و سرمایه از بین می‌رود. هر وسیله‌ای، حتی اگر ارزش اقتصادی اندکی داشته باشد، قابلیت فروش یا اجاره پیدا می‌کند.
بیشتر بخوانید
آگهی‌های منتشرشده در فضای مجازی دقیقاً چنین الگویی را نشان می‌دهند. فردی که لپ‌تاپی برای انجام کارهای ساده مانند تایپ یا شرکت در کلاس آنلاین اجاره می‌کند، در واقع از ناتوانی در خرید ابتدایی‌ترین ابزار کار خبر می‌دهد. این موضوع تنها یک مسئله فردی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از کاهش قدرت خرید و دشوار شدن دسترسی به امکانات اولیه برای اشتغال و آموزش است.
کوچک شدن دارایی‌های قابل معامله
یکی از مهم‌ترین تغییرات مشاهده‌شده در این آگهی‌های دیواری، کوچک شدن ارزش دارایی‌هایی است که وارد بازار خرید و فروش می‌شوند. زمانی فروش خانه، خودرو یا طلا شاخص گردش سرمایه بود. اکنون حتی کفش‌های کارکرده، لباس‌های قدیمی، کیف‌های مستعمل یا شیشه‌های خالی عطر نیز به دلیل فقر معیشتی و کاهش شدید قدرت خرید مردم، ارزش اقتصادی پیدا کرده‌اند.
چنین تغییری بیانگر آن است که خانوارها تلاش می‌کنند آخرین ظرفیت‌های اقتصادی خود را نیز به پول نقد تبدیل کنند تا امورات مربوط به معیشت خود را رفع و رجوع کنند. در این شرایط، کالاها تا آخرین مرحله مصرف مورد استفاده قرار می‌گیرند و سپس دوباره وارد چرخه معامله می‌شوند.
فروش دارایی‌های شخصی؛ نشانه‌ای از فشار معیشتی
فروش موی طبیعی نمونه دیگری از این روند است. اگرچه بازار خرید و فروش مو در بسیاری از کشورها وجود دارد، اما افزایش فراوانی این آگهی‌ها در ایران، همزمان با تشدید فشارهای اقتصادی، توجه بسیاری از ناظران را جلب کرده است.
برای بخشی از فروشندگان، مو دیگر تنها یک ویژگی ظاهری نیست؛ بلکه به دارایی قابل تبدیل به پول نقد تبدیل شده است. این تغییر، از منظر جامعه‌شناسی، نشان می‌دهد که در دوره‌های فشار اقتصادی، افراد حتی سرمایه‌های شخصی و غیرمتعارف خود را نیز وارد بازار می‌کنند. که این وضعیت بیانگر اقتصاد بقا برای گذراندن مینیمم‌های معیشتی مردم ایران است.
وقتی اعتبار نیز خرید و فروش می‌شود
شاید مهم‌ترین بخش این آگهی‌ها مربوط به اجاره سند، وثیقه و فیش حقوقی باشد که در چرخه اقتصاد بقا به خدمت گرفته شده اند. در اینجا دیگر موضوع فروش یک کالا مطرح نیست؛ بلکه اعتبار مالی و حقوقی افراد نیز ارزش اقتصادی پیدا کرده است.
به لحاظ علوم اجتماعی این وضعیت نشانه افزایش نااطمینانی اقتصادی می‌باشد. هنگامی که خانواده‌ها برای تأمین وثیقه، ضمانت یا دسترسی به خدمات مالی با محدودیت روبه‌رو می‌شوند، بازارهای غیررسمی برای اجاره اعتبار شکل می‌گیرد. این روند می‌تواند علاوه بر افزایش آسیب‌های اقتصادی، زمینه سوءاستفاده و گسترش فعالیت‌های غیررسمی را نیز فراهم کند.
آگهی‌هایی که روایت دیگری از جامعه ارائه می‌کنند
آگهی‌های فضای مجازی معمولاً با هدف فروش کالا منتشر می‌شوند، اما در کنار کارکرد اقتصادی، تصویری از زندگی روزمره مردم نیز ارائه می‌دهند. مجموعه این آگهی‌ها نشان می‌دهد که بخشی از جامعه برای مدیریت هزینه‌های زندگی، به جای افزایش مصرف، به سمت کاهش مالکیت، استفاده از کالاهای دست‌دوم، اجاره ابزار کار و فروش دارایی‌های شخصی حرکت کرده است.
از منظر جامعه‌شناسی، چنین تحولاتی معمولاً در دوره‌هایی مشاهده می‌شود که شکاف میان درآمد و هزینه خانوارها افزایش پیدا می‌کند و بخش بیشتری از درآمد صرف نیازهای اولیه می‌شود.
بررسی آگهی‌های منتشرشده در پلتفرم‌های آنلاین، تنها مطالعه چند مورد پراکنده نیست؛ بلکه می‌تواند به‌عنوان یکی از شاخص‌های غیررسمی وضعیت معیشتی جامعه یا اصطلاحا اقتصاد بقا مورد توجه قرار گیرد. افزایش معاملات مربوط به کالاهای کم‌ارزش، اجاره ابزارهای ابتدایی کار و تبدیل دارایی‌های شخصی به منبع درآمد، تصویری از فشار اقتصادی بر بخشی از خانوارهای ایرانی ارائه می‌دهد. این آگهی‌ها، فارغ از جنبه‌های خبری، بازتاب تغییرات عمیق در الگوی مصرف، شیوه مدیریت معیشت و سازوکارهای بقا در زندگی روزمره هستند؛ تحولاتی که مطالعه آن‌ها برای شناخت وضعیت اجتماعی و اقتصادی کشور اهمیت قابل توجهی دارد.
منابع
- سایت انتخاب (آگهی‌های هشداردهنده دیوار؛ از فروش مو، کفش دست‌دوم و شیشه خالی عطر تا اجاره لپ تاپ» ۱۲ مرداد ۱۴۰۵
- سایت رکنا (آگهی‌های جالب و عجیب دیوار؛ از فروش مو تا اجاره لپ تاپ!) ۱۳ مردادماه ۱۴۰۵
- رسانه حکومتی خبر فارسی (آگهی عجیب از فروش شیشه خالی عطرخبرساز شد) ۱۱ مردادماه ۱۴۰۵
- رسانه حکومتی پایگاه خبری اطلاع با ما (آگهی هایی که از جیب مردم خبر می دهند…) ۱۱ مرداد ۱۴۰۵
