نقش ساختار قدرت در جهش‌های ارزی و پیامدهای آن بر زندگی مردم
در میان هیاهوی بازار، پیرمردی که سال‌ها پیش صراف بوده، برای شاگرد جوانش داستانی تعریف می‌کرد: «پرنده‌ای را در قفسی گذاشتند که هر بار تکان می‌خورد، پرنده وحشی‌تر می‌شد. نه از ترس، بلکه چون صاحبان قفس از تقلا و ضربه‌هایش به وجد می آمدند.» شاگرد پرسید چرا کسی قفس را آرام نمی‌کند؟ پیرمرد گفت: «وقتی لذت در آشوب باشد، آرامش معنایی ندارد.» امروز این حکایت به بهترین شکل وضعیت افزایش قیمت دلار در ایران را توضیح می‌دهد؛ روندی که نه نتیجه اتفاقات غیرمنتظره، بلکه محصول مستقیم سازوکاری است که نظام ولایت فقیه از آن نفع می‌برد.
در روزهایی که دلار از ۱۱۳ هزار تومان به ۱۲۶ هزار تومان جهش کرد، سفره مردم کوچک‌تر و بی کیفیت تر شد، اما ساختار قدرت از این بحران آسیب ندید؛ بلکه سود برد. این واقعیت، مسئله اصلی اقتصاد ایران است: تضعیف پول ملی نه یک فاجعه، بلکه یک ابزار درآمدزایی برای رژیم ایران شده است. وقتی درآمدهای ارزی دولت با نرخ بالاتر تبدیل به ریال می‌شود، کسری بودجه پنهان‌تر می‌گردد و فشار واقعی آن بر دوش مردم می‌افتد.
سازوکار سودگیری دولت از سقوط ریال
افزایش قیمت دلار در ایران یک اتفاق نیست؛ یک الگوست. الگویی که در آن ساختار قدرت، هزینه‌های ناکارآمدی خود را از مسیر افزایش نرخ ارز جبران می‌کند. هر بار که ریال سقوط می‌کند، منابع ارزی حاصل از صادرات نفت، پتروشیمی و سایر کالاهای دولتی با نرخ بالاتری تبدیل به ریال می‌شود و در نتیجه بخشی از کسری بودجه پوشش می‌یابد.
به همین دلیل، سیاست‌هایی مانند حذف تدریجی ارز ترجیحی، آزادسازی واردات بدون انتقال ارز و بخشنامه‌های متناقض ارزی، پیش‌بینی‌ناپذیر نیستند؛ آن‌ها قطعات یک پازلند. پازلی که نتیجه‌اش افزایش قیمت دلار، تضعیف ریال و فقیرتر شدن جامعه است.
در سال ۱۴۰۴، تنها طی ۱۸ روز، نرخ دلار بیش از ۱۳ درصد رشد کرد. این جهش، ادامه همان روندی است که از ۱۳۹۷ به بعد تثبیت شده است؛ روندی که در آن دولت‌ها نه از افزایش نرخ ارز متضرر شده‌اند و نه تلاشی جدی برای مهار آن داشته‌اند. بالعکس، هر بحران ارزی، ابزار جدیدی برای تأمین مالی کوتاه‌مدت فراهم کرده است.
بازار رهاشده یا بازار رها شده برای سود؟
در روزی که دلار ۱۲۶ هزار تومان شد، مقامات ارزی نه راهکاری ارائه دادند و نه نشانی از مسئولیت‌پذیری دیده شد. رئیس بانک مرکزی جهش ارزی را «روانی» توصیف کرده، گویی اقتصاد ایران نه ساختار دارد، نه واقعیت. وقتی بالاترین مقام ارزی کشور می‌گوید «قابل کنترل نیست»، به معنای آن است که یا نمی‌تواند یا نمی‌خواهد کنترل کند.
اظهارات نمایندگان مجلس نیز نشان می‌دهد که بخش‌های مختلف ساختار قدرت نسبت به تخصیص ارز حتی برای کالاهای اساسی نیز اشراف ندارند. این اعترافات، تصویری دقیق از وضعیت کنونی ارائه می‌دهد: رهاشدگی بازار نه یک خطا، بلکه یک سیاست است.
در چنین شرایطی، مردم برای حفظ ارزش دارایی‌های خود به سمت خرید دلار و طلا سوق داده می‌شوند؛ اقدامی که خود بازهم افزایش قیمت دلار را تشدید می‌کند. این چرخه مخرب، نه حاصل «نوسانات طبیعی»، بلکه برآمده از منافع ساختاری قدرت است.
جهش‌های ارزی؛ بازخوانی یک روند طولانی
بررسی داده‌های چند سال اخیر نشان می‌دهد که از ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۶ رشد ماهانه بیش از ده درصد نداشتیم، اما از ۱۳۹۷ به بعد-با خروج آمریکا از توافق هسته‌ای و تشدید بی‌ثباتی داخلی-چرخه جهش‌های ارزی آغاز شد. در سال ۱۳۹۷، نرخ دلار در چند ماه پیاپی رشد ۱۰ تا ۲۵ درصدی ثبت کرد. اعلام ارز ترجیحی ۴۲۰۰ تومانی نیز نتوانست این روند را متوقف کند؛ چرا که مسأله اصلی جای دیگری بود: ساختار قدرت از تضعیف ریال ضرر نمی‌کرد.
در سال‌های ۱۴۰۳ و ۱۴۰۴ نیز همین الگو ادامه یافته است. نوسان‌های سریع و پایدار نشان می‌دهد که رشدهای ارزی نه یک «شوک مقطعی»، بلکه بخشی از مکانیزم اداره اقتصاد شده است. هر موج افزایش قیمت دلار، بازتاب بحران عمیق‌تری است: بحران اعتماد، بحران سیاست‌گذاری و بحران مشروعیت اقتصادی.
مردمِ بازندگان دائمی؛ دولت برنده دائمی
در نهایت، این مردم‌اند که هزینه این چرخه را می‌پردازند. افزایش قیمت دلار، قیمت کالاهای اساسی را بالا برده، قدرت خرید را فرسوده، و طبقه متوسط را به مرز نابودی رسانده است. اما دولت از این روند سود می‌برد؛ چون با ریال ضعیف‌شده، بدهی‌هایش ارزان‌تر و درآمدهایش بیشتر می‌شود.
فریب بزرگ مسکن استیجاری: طرحی نمایشی برای فشار مضاعف بر جوانان؟
سیاست‌هایی مانند حذف ارز ترجیحی یا واردات بدون انتقال ارز تنها بر طبل گرانی می‌کوبند. در غیاب اراده سیاسی برای ثبات، تضعیف ریال برای ساختار قدرت نوعی «درآمد بادآورده» است؛ درآمدی که به قیمت فقر و استیصال میلیون‌ها نفر به دست می‌آید.
در این چرخه، مردم هر روز فقیرتر می‌شوند و حاکمیت هر روز وابسته‌تر به سودی که از آشفتگی می‌برد. این وضع نه اصلاح‌پذیر است و نه قابل استمرار در چارچوب کنونی؛ چون ریشه بحران در خود ساختار است.
چرخه‌ای که ساختار قدرت از آن تغذیه می‌کند
بحران ارزی اخیر نشان داد که افزایش قیمت دلار یک پدیده اقتصادی صرف نیست؛ یک راهبرد ناگفته برای تأمین مالی قدرت است. تا زمانی که ساختار فعلی پابرجاست، بی‌ثباتی نه متوقف می‌شود و نه کاهش می‌یابد؛ چون بخشی از منطق بقای قدرت شده است.
مردم بازندگان دائمی‌اند، اما ساختار قدرت از این چرخه سود می‌برد. و این، جوهره بحران اقتصادی امروز ایران است.
آرمین بهاری
منابع:
خبرگزاری تسنیم، ۱۸/۹/۱۴۰۴
اکوایران، ۱۸/۹/۱۴۰۴ تجارت‌نیوز، ۱۸/۹/۱۴۰۴
