فوتبال، سیاست و حقوق بشر؛ مرزهایی که امروز پررنگ‌تر از گذشته‌اند.
در حالی که جهان خود را برای جام جهانی فوتبال ۲۰۲۶ در آمریکا، کانادا و مکزیک آماده می‌کند، بحثی جدی در میان فعالان حقوق بشر، ورزشکاران و مدافعان آزادی در حال شکل‌گیری است: آیا حکومتی که طی دهه‌ها ورزشکاران خود را سرکوب، زندانی و اعدام کرده، باید از مهم‌ترین ویترین فوتبال جهان برای کسب اعتبار و مشروعیت سیاسی استفاده کند؟
این پرسش صرفاً درباره فوتبال نیست. موضوع بر سر رابطه ورزش با ارزش‌هایی است که فیفا و نهادهای بین‌المللی ورزشی همواره از آنها سخن گفته‌اند؛ ارزش‌هایی چون کرامت انسانی، احترام به حقوق بشر و مخالفت با تبعیض و سرکوب.
تاریخ ورزش جهان؛ وقتی حکومت‌ها با تحریم ورزشی روبه‌رو شدند
جامعه جهانی ورزش پیش از این نیز در برابر برخی حکومت‌ها سکوت نکرده است. مشهورترین نمونه، رژیم آپارتاید آفریقای جنوبی بود. این رژیم به دلیل سیاست‌های نژادپرستانه خود برای سال‌ها از حضور در رقابت‌های بین‌المللی فوتبال و بسیاری از رویدادهای ورزشی محروم شد.
فیفا در سال ۱۹۶۱ عضویت آفریقای جنوبی را تعلیق کرد و در سال ۱۹۷۶ این کشور را به‌طور کامل اخراج نمود. آفریقای جنوبی تنها پس از پایان نظام آپارتاید و آغاز اصلاحات سیاسی توانست دوباره به خانواده فوتبال جهان بازگردد.
بیشتر بخوانید
این تصمیم نشان داد که ورزش جهانی نمی‌خواهد به ابزاری برای عادی‌سازی و مشروعیت‌بخشی به حکومت‌هایی تبدیل شود که حقوق اساسی انسان‌ها را نقض می‌کنند.
نمونه‌های دیگری نیز وجود دارد. یوگسلاوی در سال ۱۹۹۲ به دلیل تحریم‌های بین‌المللی از حضور در رقابت‌های بزرگ فوتبال محروم شد. در سال‌های اخیر نیز روسیه به دلیل جنگ اوکراین با محدودیت‌ها و تعلیق‌های گسترده در فوتبال بین‌المللی مواجه شده است.
بنابراین سابقه تاریخی نشان می‌دهد که فیفا در شرایط خاص، اقدامات فراتر از زمین فوتبال را نیز مدنظر قرار داده است.
ورزشکاران؛ قربانیان فراموش‌شده در ایران
منتقدان حضور رژیم ایران در جام جهانی ۲۰۲۶ معتقدند که حکومت ایران نه‌تنها از ورزش حمایت نکرده، بلکه بارها ورزشکاران را به دلیل عقاید سیاسی یا حمایت از اعتراضات مردمی تحت پیگرد، بازداشت و اعدام قرار داده است.
در چهار دهه گذشته شمار قابل توجهی از ورزشکاران ایرانی بازداشت، شکنجه، محروم یا اعدام شده‌اند. نام‌هایی مانند نوید افکاری، قهرمان کشتی ایران، در حافظه افکار عمومی جهان ثبت شده است. پیش از او نیز ورزشکارانی چون حبیب خبیری، کاپیتان تیم ملی فوتبال ایران، فروزان عبدی، عضو تیم ملی والیبال زنان ایران، هوشنگ منتظرالظهور، ملی‌پوش کشتی فرنگی، صمد منتظری، قهرمان وزنه‌برداری، علاءالدین عترتی کوشالی و مهشید رزاقی از جمله ورزشکارانی بودند که قربانی سرکوب سیاسی شدند.
علاوه بر این، ده‌ها ورزشکار دیگر به دلیل حمایت از اعتراضات یا بیان دیدگاه‌های شخصی از حضور در تیم‌های ملی و مسابقات بین‌المللی محروم شده‌اند.
فوتبال ایران؛ ورزش یا ابزار سیاسی؟
یکی از انتقادهای مطرح‌شده، نفوذ گسترده ساختارهای حکومتی و امنیتی در فوتبال ایران است. منتقدان می‌گویند فدراسیون فوتبال و بخش مهمی از باشگاه‌های بزرگ کشور تحت نفوذ نهادهای وابسته به حکومت قرار دارند و موفقیت‌های ورزشی به‌جای آنکه متعلق به مردم و بازیکنان باشد، به ابزاری برای تبلیغات سیاسی تبدیل می‌شود.
در چنین شرایطی، حضور تیم ملی در جام جهانی تنها یک رویداد ورزشی تلقی نمی‌شود، بلکه فرصتی برای نمایش مشروعیت و عادی‌سازی چهره حکومتی است که با اعتراضات گسترده داخلی و انتقادات بین‌المللی روبه‌رو است.
صدای قهرمانان پیشین فوتبال و ورزش ایران
اعتراض به حضور رژیم ایران در جام جهانی ۲۰۲۶ تنها از سوی فعالان سیاسی مطرح نشده است. تعدادی از ورزشکاران شناخته‌شده و ملی‌پوشان سابق ایران نیز خواستار بررسی این موضوع شده‌اند.
از جمله امضاکنندگان این درخواست می‌توان به مسلم اسکندرفیلابی، مسئول کمیسیون ورزش شورای ملی مقاومت ایران، محمد قربانی قهرمان جهان در کشتی، اصغر ادیبی ملی‌پوش فوتبال ایران، بهرام مودت عضو تیم ملی ایران در جام جهانی ۱۹۷۸، حسن نایب‌آقا عضو تیم ملی ایران در جام جهانی ۱۹۷۸ و المپیک ۱۹۷۶ و عباس نوین‌روزگار ملی‌پوش سابق فوتبال ایران اشاره کرد.
این ورزشکاران معتقدند فیفا نباید اجازه دهد حکومتی که به گفته آنان مسئول سرکوب و حذف شمار زیادی از ورزشکاران ایرانی بوده است، از جام جهانی برای اهداف سیاسی بهره‌برداری کند.
پرسشی که فیفا باید پاسخ دهد
بحث اصلی مخالفان، محروم کردن بازیکنان ایرانی از فوتبال نیست. پرسش این است که آیا حکومتی که متهم به نقض گسترده حقوق بشر و سرکوب ورزشکاران است باید بتواند از پرچم فوتبال ملی برای کسب اعتبار سیاسی در بزرگ‌ترین تورنمنت جهان استفاده کند؟
همان‌گونه که فیفا در گذشته در قبال آپارتاید آفریقای جنوبی و برخی دیگر از موارد استثنایی موضع‌گیری کرد، اکنون نیز با این پرسش مواجه است که آیا اصول اعلام‌شده خود درباره حقوق بشر و کرامت انسانی را بدون تبعیض اجرا خواهد کرد یا خیر.
جام جهانی ۲۰۲۶ فقط یک رقابت فوتبالی نخواهد بود. برای بسیاری از ایرانیان، این رویداد به آزمونی برای سنجش پایبندی نهادهای بین‌المللی ورزش به ارزش‌هایی تبدیل شده است که سال‌ها از آنها سخن گفته‌اند. اینکه فیفا چه پاسخی به این مطالبه خواهد داد، موضوعی است که بدون تردید فراتر از مستطیل سبز فوتبال مورد قضاوت قرار خواهد گرفت.
