تهی شدن سفره‌ها؛ سقوط زندگی و فرسایش معیشت در ایرانِ پس از جنگ
«ارنست همینگوی در پاسخ به این پرسش که انسان چگونه ورشکسته می‌شود، نوشت: “ابتدا آرام‌آرام، سپس ناگهان.” اقتصاد ایران نیز امروز در همین نقطه ایستاده است. سال‌ها تورم، فساد ساختاری و فرسایش قدرت خرید، زندگی مردم را ذره‌ذره تحلیل برد؛ اما اکنون این سقوط آرام، به مرحله آشکار و ناگهانی رسیده است؛ جایی که حتی طبقه متوسط نیز دیگر توان حفظ سبک زندگی خود را ندارد.»
امروز نیز «فرسایش معیشت» در ایران به همان نقطه رسیده است؛ جایی که بحران اقتصادی دیگر فقط عدد و نمودار نیست، بلکه به حذف تدریجی زندگی از خانه‌های مردم تبدیل شده است.
گزارش‌های منتشرشده از همایش «چشم‌انداز اقتصاد ایران ۱۴۰۵» تصویری از اقتصادی ارائه می‌دهد که از مرحله بحران مزمن عبور کرده و وارد مرحله انفجار بحران‌ها شده است. مسعود نیلی هشدار داده که اقتصاد ایران اکنون در مسیر تورمی خطرناکی قرار گرفته که بازگشت از آن آسان نخواهد بود. این هشدار فقط یک تحلیل دانشگاهی نیست. کافی است به بازار، سفره خانوارها و محله‌های حاشیه‌ای شهرها نگاه کنیم تا عمق «فرسایش معیشت» را ببینیم.
در سال‌های گذشته، ساختار اقتصادی تحت کنترل حاکمیت ایران نه‌تنها نتوانست رفاه عمومی ایجاد کند، بلکه به ماشین تولید تورم، فقر و ناامیدی تبدیل شد. نتیجه این وضعیت، سقوط تدریجی طبقه متوسط و گسترش فقر ساختاری است. جنگ و تنش‌های سیاسی اخیر نیز مانند ضربه نهایی بر بدنه‌ای فرسوده عمل کرده‌اند.
سفره‌هایی که هر روز کوچک‌تر می‌شوند
تورم در ایران دیگر پدیده‌ای مقطعی نیست. افزایش قیمت کالاهای اساسی نشان می‌دهد مردم حتی برای تامین ابتدایی‌ترین نیازهای غذایی با بحران روبه‌رو هستند. پنیر، روغن، تخم‌مرغ، شیر و نان، که زمانی بدیهی‌ترین اقلام هر خانه بودند، اکنون به کالاهایی سنگین برای بودجه خانوار تبدیل شده‌اند.
وقتی هزینه چند قلم کالای ساده به بیش از دو میلیون تومان در هفته می‌رسد، دیگر صحبت از رفاه یا حتی زندگی معمولی بی‌معناست. بخش بزرگی از جامعه وارد مرحله بقا شده است؛ مرحله‌ای که در آن خانواده‌ها نه برای پیشرفت، بلکه فقط برای زنده ماندن تلاش می‌کنند.
بیشتر بخوانید
در چنین شرایطی، حکومت همچنان از «وفور کالا» سخن می‌گوید. اما وفور کالا در ویترین فروشگاه‌ها زمانی معنا دارد که مردم توان خرید داشته باشند. قفسه‌های پر، در اقتصادی که میلیون‌ها نفر قدرت خرید ندارند، نشانه رونق نیست؛ نشانه شکاف عمیق طبقاتی است.
تورم خوراکی‌ها از مرزهای بی‌سابقه عبور کرده است. روغن نباتی، برنج و لبنیات ظرف یک سال چند صد درصد افزایش قیمت داشته‌اند. این روند فقط به سوءمدیریت اقتصادی مربوط نیست؛ بلکه نتیجه مستقیم ساختاری است که منابع کشور را صرف بقا و سیاست‌های امنیتی می‌کند و معیشت مردم را در اولویت نمی‌بیند.
در این وضعیت، حذف گوشت، میوه و بسیاری از مواد غذایی از سفره مردم عادی شده است. سوءتغذیه خاموش، اکنون به تهدیدی جدی برای سلامت عمومی تبدیل شده و آثار آن در سال‌های آینده آشکارتر خواهد شد.
طبقه متوسط؛ قربانی خاموش فرسایش معیشت
یکی از مهم‌ترین نشانه‌های فروپاشی اقتصادی، نابودی طبقه متوسط است. طبقه‌ای که زمانی موتور مصرف، آموزش و ثبات اجتماعی بود، اکنون زیر فشار تورم و سقوط قدرت خرید در حال محو شدن است.
بر اساس تحلیل‌های منتشرشده، قدرت خرید حقوق‌بگیران طی پنج سال اخیر حدود ۸۰ درصد کاهش یافته است. کارمندان، معلمان و بازنشستگان دیگر قادر به حفظ سبک زندگی چند سال قبل خود نیستند. بسیاری از آنان پس‌اندازهای خود را خرج کرده‌اند و اکنون برای تامین هزینه‌های روزمره ناچار به فروش دارایی یا دریافت وام هستند.
بحران مسکن یکی از خشن‌ترین جلوه‌های این فرسایش است. در تهران، بخش بزرگی از درآمد خانوار صرف اجاره می‌شود. بسیاری از خانواده‌ها به حاشیه شهرها رانده شده‌اند؛ جایی که کیفیت زندگی، دسترسی آموزشی و امنیت اجتماعی به‌مراتب پایین‌تر است.
پدیده «همخانه شدن» یا زندگی چند خانواده در یک واحد کوچک، فقط یک تغییر سبک زندگی نیست؛ نشانه فروپاشی تدریجی استقلال اقتصادی خانوارهاست. جامعه‌ای که طبقه متوسط آن توان اجاره یک خانه کوچک را ندارد، به‌سمت بی‌ثباتی اجتماعی حرکت می‌کند.
از سوی دیگر، خرید پوشاک نیز به معضل تبدیل شده است. لباس که زمانی بخشی طبیعی از هزینه خانوار بود، اکنون به کالایی لوکس شبیه شده است. خانواده‌ها خرید برای خود را حذف می‌کنند تا فقط نیاز فرزندانشان تامین شود. حتی خرید اقساطی پوشاک نیز به پدیده‌ای رایج تبدیل شده است.
این وضعیت فقط فشار اقتصادی نیست؛ نوعی فرسایش روانی و اجتماعی نیز ایجاد می‌کند. مردمی که هر روز شاهد سقوط کیفیت زندگی خود هستند، به‌تدریج احساس امنیت و امید را از دست می‌دهند.
آموزش، درمان و آینده‌ای که فروخته می‌شود
بحران اقتصادی اکنون به آموزش و سلامت نیز رسیده است. هزینه لوازم‌التحریر، شهریه مدارس و دانشگاه‌ها به سطحی رسیده که بسیاری از خانواده‌ها از ادامه تحصیل فرزندانشان ناتوان شده‌اند.
آمار ترک تحصیل صدها هزار دانش‌آموز فقط یک عدد نیست؛ نشانه از بین رفتن آینده نسل بعدی است. کودکانی که به‌دلیل فقر از مدرسه خارج می‌شوند، در آینده به نیروی کار ارزان، حاشیه‌نشین یا قربانی آسیب‌های اجتماعی تبدیل خواهند شد.
در حوزه درمان نیز شرایط مشابهی حاکم است. افزایش هزینه دارو و خدمات پزشکی باعث شده بسیاری از مردم درمان را به تعویق بیندازند یا به روش‌های غیرعلمی پناه ببرند. این وضعیت به‌ویژه برای طبقات فرودست، خطرناک و ویرانگر است.
در واقع، «فرسایش معیشت» فقط به کاهش قدرت خرید محدود نمی‌شود؛ بلکه به معنای نابودی تدریجی دسترسی مردم به آموزش، سلامت، امنیت روانی و آینده است.
اقتصاد ایران اکنون در نقطه‌ای ایستاده که بحران‌ها به یکدیگر گره خورده‌اند. تورم، رکود، بیکاری، بحران مسکن و سقوط خدمات عمومی، همدیگر را تشدید می‌کنند. ساختار قدرت نیز به‌جای حل این بحران‌ها، عمدتا درگیر حفظ بقای سیاسی خود است.
نتیجه این روند، جامعه‌ای خسته و فرسوده است؛ جامعه‌ای که میلیون‌ها نفر در آن هر روز فقیرتر می‌شوند، در حالی که شکاف طبقاتی عمیق‌تر می‌شود. امروز دیگر مسئله فقط گرانی نیست؛ مسئله سقوط تدریجی زندگی است.
آنچه اکنون در ایران جریان دارد، صرفا یک بحران اقتصادی نیست؛ نشانه فروپاشی تدریجی قرارداد اجتماعی میان مردم و حاکمیت است. وقتی خانواده‌ها توان تامین ابتدایی‌ترین نیازهای خود را از دست می‌دهند، وقتی طبقه متوسط نابود می‌شود و آینده نسل جدید قربانی بحران‌ها می‌شود، جامعه وارد مرحله‌ای خطرناک از بی‌ثباتی خواهد شد.
فرسایش معیشت در ایران، داستان آرام و بی‌صدای سقوط زندگی است؛ سقوطی که هر روز در سفره‌های کوچک‌تر، خانه‌های دورتر و چشمان ناامید مردم دیده می‌شود.
آرمین بهاری
منابع
- گزارش همایش «چشم‌انداز اقتصاد ایران ۱۴۰۵»
- بیتوته ۲۳/۲/۱۴۰۵ «سقوط زندگی مردم ایران؛ از رویای خرید پوشاک تا گرانی بر سر سفره‌ها»
- روزنامه جهان صنعت ۲۳/۲/۱۴۰۵«بازار در چنبره گرانی»
- اقتصادنیوز ۲۴/۲/۱۴۰۵«فرسایش معیشت طبقه متوسط و آب رفتن قدرت خرید»
