اقتصاد ایران در گردابی از بحران‌های ساختاری گرفتار آمده است؛ بحرانی که نه‌تنها معیشت مردم را به تنگنا کشانده، بلکه عقلانیت در سیاست‌گذاری را به محاق برده است. ناترازی‌های متعدد در حوزه‌های اقتصادی، سیاسی، و اجتماعی، از ناترازی بودجه و منابع ارزی گرفته تا ناترازی در امنیت و اعتماد عمومی، تصویری از نظامی را ترسیم می‌کند که گویی در برابر هر چالش، جز واکنش‌های نمایشی و مقطعی، پاسخی ندارد.
تورم افسارگسیخته و وعده‌های بی‌سرانجام
گوش مردم از وعده‌های تنظیم بازار پر شده، اما سفره‌هایشان روزبه‌روز خالی‌تر می‌شود. مصوبه‌های ستاد تنظیم بازار، که گاه با طنزی تلخ، افزایش قیمت‌ها را «تا اطلاع ثانوی» ممنوع اعلام می‌کند، در برابر واقعیت‌های بازار هیچ کارایی ندارد. قیمت تخم‌مرغ به کیلویی ۵۴ هزار تومان رسیده و تورم اقلام خوراکی نظیر لیموترش (۴۶.۴ درصد ماهانه و ۲۲۱.۶ درصد نقطه‌به‌نقطه) و حبوبات (با تورم‌های سه‌رقمی) کمر اقشار کم‌درآمد را شکسته است. گزارش مرکز آمار ایران در خرداد ۱۴۰۴ نشان می‌دهد ۶ قلم از ۵۳ قلم خوراکی در نقاط شهری تورمی بالای ۱۰ درصد داشته‌اند، اما این آمار تنها نوک کوه یخ است. واقعیت این است که سیاست‌های سرکوب قیمتی، نه‌تنها گرانی را مهار نکرده، بلکه با ایجاد شوک‌های ناگهانی، فشار مضاعفی بر خانوارها تحمیل کرده است.
ریشه‌های این تورم در عواملی ساختاری نهفته است: افزایش هزینه‌های تولید به دلیل گرانی نهاده‌های کشاورزی، نوسانات ارزی، و خشکسالی‌های پیاپی که تولید محصولات کشاورزی را کاهش داده است. به این موارد باید تنش‌های منطقه‌ای، از جمله جنگ ۱۲روزه با اسرائیل، را افزود که زنجیره تأمین را مختل کرده و هزینه‌های حمل‌ونقل را افزایش داده است. در این میان، تغییر الگوی مصرف به دلیل گرانی گوشت و جایگزینی آن با حبوبات، فشار تورمی را تشدید کرده است. نتیجه، اقتصادی است که در قفس تحریم و اقلیم گرفتار شده و سفره‌های مردم را هر روز کوچک‌تر کرده است.
ناامنی غذایی و فروپاشی قدرت خرید
وضعیت امنیت غذایی در خانوارهای روستایی
داده‌های مرکز آمار ایران نشان‌دهنده عمق فاجعه است: ۵۵ درصد جمعیت شهری در معرض ناامنی غذایی قرار دارند، میانگین کالری دریافتی به ۲۵۴۰ کیلوکالری کاهش یافته، و وابستگی ۶۰ درصدی به غلات، کیفیت تغذیه را به شدت پایین آورده است. سرانه مصرف گوشت قرمز از ۱۲ کیلوگرم در سال ۱۳۹۰ به ۴ کیلوگرم در ۱۴۰۱ سقوط کرده است، و برخی فعالان بازار، این رقم را برای دهک‌های پایین حتی کمتر از ۱ کیلوگرم تخمین می‌زنند. این آمار نه‌تنها نشان‌دهنده بحران معیشتی است، بلکه از کاهش کیفیت زندگی و سلامت عمومی حکایت دارد. سیاست‌های حمایتی، که قرار بود سپری در برابر این بحران باشند، یا ناکارآمد بوده‌اند یا به سرکوب قیمتی منجر شده‌اند که نتیجه‌ای جز انفجار قیمت‌ها در پی نداشته است.
بورس در وضعیت قرمز: نشانه‌ای از بی‌اعتمادی
بازار بورس تهران نیز آیینه تمام‌نمای این ناترازی‌هاست. شاخص کل بورس با افت ۰.۷۹ درصدی به ۲ میلیون و ۶۳۷ هزار واحد رسیده، سطحی که از آذر ۱۴۰۳ بی‌سابقه بوده است. خروج ۳۸ هزار میلیارد تومان پول حقیقی در ۱۴ روز معاملاتی، نشان‌دهنده بی‌اعتمادی عمیق سرمایه‌گذاران به این بازار است. این روند، که با فقدان تقاضا و تضعیف اعتماد معامله‌گران خرد همراه شده، نه‌تنها نتیجه ناکارآمدی سیاست‌های اقتصادی، بلکه نشانه‌ای از شکاف عمیق میان ادعاهای رسمی و واقعیت‌های میدانی است. تنش‌های منطقه‌ای و ریسک‌های بی‌سابقه پساجنگ، سرمایه‌گذاران را محتاط‌تر کرده و بورس را به ورطه‌ای از ابهام کشانده است.
در همین زمینه
«تاب‌آوری» یا تابیده شدن اقتصاد در بحران‌ها
ناترازی عقل در مدیریت کلان
ناترازی تنها به اقتصاد محدود نمی‌شود؛ این بحران در عقلانیت مدیریت کلان کشور ریشه دارد. اقتصاددانان برجسته از ناترازی در برق، گاز، بنزین، بودجه، نظام بانکی، منابع آب، و حتی امنیت سخن می‌گویند. اما پرسش اینجاست: چگونه می‌توان از نظامی که در آن «جوان خامی» مدیرعامل شرکت‌های بزرگ دولتی می‌شود، انتظار کارآمدی داشت؟ چگونه می‌توان به سیستمی اعتماد کرد که زبان حق‌گویان را می‌بندد و دهان چاپلوسان را باز می‌گذارد؟ وقتی نگاه کلان مدیریت کشور به جای سرمایه‌گذاری بلندمدت، به مصرف آنی درآمدها معطوف است، چه امیدی به ساختن آینده‌ای پایدار وجود دارد؟
بیانیه ۱۸۰ اقتصاددان، که خواستار تغییر پارادایم حکمرانی شده‌اند، در عین حال که نکات درستی را مطرح می‌کند، خود بخشی از این ناترازی است. بسیاری از این امضاکنندگان، خود در دهه‌های گذشته مشاور دولت‌ها بوده‌اند و در شکل‌گیری ساختارهای معیوب کنونی نقش داشته‌اند. انتقاد آن‌ها از وضع موجود، بدون پذیرش مسئولیت گذشته، بیشتر به «دورویی روشنفکری» شبیه است تا تلاشی صادقانه برای اصلاح. اگر این اقتصاددانان در زمان قدرت، در برابر فساد و تحریف داده‌ها سکوت کردند، چگونه می‌توانند امروز مدعی راه‌حل باشند؟
عقل‌ستیزی، ریشه بحران
ایران امروز در چنبره ناترازی‌های متعدد گرفتار است: از تورم و ناامنی غذایی گرفته تا بی‌اعتمادی در بازار سرمایه و ناکارآمدی در سیاست‌گذاری. این ناترازی‌ها نه‌تنها نتیجه تحریم‌ها یا تنش‌های خارجی، بلکه محصول عقل‌ستیزی در مدیریت کلان است. نظامی که به جای آینده‌نگری، به رانت‌خواری و شعارزدگی پناه برده، نمی‌تواند امیدی برای بهبود ایجاد کند. تا زمانی که عقلانیت جای خود را به مصلحت‌اندیشی‌های کوتاه‌مدت و منافع گروهی بدهد، سفره‌های مردم کوچک‌تر، اعتماد عمومی ضعیف‌تر، و آینده کشور مبهم‌تر خواهد شد. این ناترازی عقل، در تراز عقل‌ستیزان، جز فروپاشی تدریجی نتیجه‌ای ندارد.
آرمین بهاری
