شالیزارهای دره‌رود زیر آب؛ پرسش‌های بی‌پاسخ درباره سیل ۱۸ مهر ۱۴۰۵ در مغان
شالیزارهای دره‌رود در ۱۸ مهر ۱۴۰۵ زیر سیلاب رفتند. حاصل ۶ ماه تلاش کشاورزان در کمتر از یک ساعت نابود شد. این رویداد در منطقه‌ی مغان استان اردبیل رخ داد و ارزیابی نهایی خسارت هنوز تکمیل نشده است. پرسش اصلی روشن است: چرا برای مهار این سیلاب، پیش‌بینی و برنامه‌ریزی مؤثری انجام نشده بود؟
سیل ۱۸ مهر؛ آنچه گزارش‌ها از مغان ثبت کردند
بارش شدید باران در صبح ۱۸ مهر ۱۴۰۵ سیلاب را به معابر و مسیل‌های گرمی و انگوت کشاند. تردد خودروها در محورهای ارتباطی کند شد و مناطق مستعد دچار آب‌گرفتگی شد. طغیان رودخانه‌ها نیز خسارت سنگینی به روستاییان گرمی وارد کرد.
سیل در جاده‌ی گرمی، در مسیر دریامان به سمت اردبیل، رفت‌وآمد را مختل کرد. اقتصادنیوز به نقل از فارس، از آب‌گرفتگی منازل روستایی و آسیب به پل قدیمی زیوه نیز گزارش داد.
در همین سیلاب، شالیزارهای دره‌رود در مغان خسارت سنگینی دیدند. آب در کمتر از یک ساعت مزارع را فراگرفت. برنج‌کاران محصول ۶ ماه کار خود را از دست دادند. این زیان در فصل برداشت رخ داد و مستقیماً به درآمد سالانه کشاورزان ضربه زد. برای برخی برنج‌کاران، این برداشت سهم عمده‌ی درآمد سالانه است. گزارش صداوسیما نیز از آسیب به اراضی کشاورزی و دامداری در گرمی و انگوت خبر داد. ورود گل‌ولای به مسیرها و خانه‌ها نیز در همین گزارش آمده است.
۷ خانوار شامل ۳۲ نفر نیز اسکان اضطراری یافتند. مدیرکل امور عشایر استان از تلف شدن ۲۱ رأس دام خبر داد. به گفته او ۱۵ مسیر قشلاقی نیاز به بازگشایی دارد و ۷۰ کیلومتر راه خاکی باید تسطیح شود. گستره این خسارت‌ها فراتر از شالیزارهای دره‌رود است.
معیشت خانوارهای وابسته به شالیزارهای دره‌رود
برنج محصولی فصلی و پرهزینه است. کشاورز از ابتدای فصل کشت هزینه‌ی بذر، نشا، آب، کود و دستمزد را می‌پردازد. بازگشت این سرمایه تنها هنگام برداشت و فروش محصول رخ می‌دهد. وقتی سیلاب پیش از برداشت می‌رسد، همه این هزینه‌ها بدون بازده می‌ماند. شالیکاران شالیزارهای دره‌رود نیز با چنین وضعی روبه‌رو شدند. حتی بخش باقی‌مانده‌ی محصول ممکن است پس از غرقاب‌شدن کیفیت پایین‌تری داشته باشد. برآورد دقیق این هزینه‌ها برای هر هکتار هنوز در گزارش‌های رسمی نیامده است.
بیشتر بخوانید
برای برخی خانوارها، شالیزارهای دره‌رود تنها منبع درآمد است. این خانوارها فصل دیگری برای جبران زیان در اختیار ندارند. هزینه‌های خوراک، آموزش و درمان با نبود محصول متوقف نمی‌شود. بدهی‌های کشاورزی و اقساط احتمالی نیز سررسید خود را حفظ می‌کنند. این ساختار درآمدی، تاب‌آوری خانوار را کاهش می‌دهد. این وضع برای خانوارهای فاقد شغل دوم، آسیب‌پذیری بیشتری ایجاد می‌کند. زیان در این حالت از مزرعه به سفره‌ی خانوار می‌رسد.
خسارت به این بخش‌ها می‌تواند برای ساکنان و بهره‌برداران مشکل‌ساز شود. این وابستگی، اثر هر زیان کشاورزی را به کل اقتصاد محلی منتقل می‌کند. فرماندار گرمی اعلام کرد برآورد خسارت‌ها ادامه دارد. در گزارش‌های بررسی‌شده، سازوکار جبران درآمد کشاورزان شالیزارهای دره‌رود اعلام نشده است.
هشدار هواشناسی و فاصله‌ی آن تا اقدام میدانی
اداره‌ی کل مدیریت بحران اردبیل از عصر جمعه ۱۷ مهر ۱۴۰۵ هشدار سطح زرد هواشناسی اعلام کرد. این هشدار تا ظهر شنبه ۱۸ مهر معتبر بود. بر اساس آن، رگبار و بارش نسبتاً شدید باران در مناطق شمالی و نوار شرقی استان انتظار می‌رفت.
گرمی در شمال استان قرار دارد و در همین پهنه هشداری جای می‌گیرد. پیش‌بینی بارش، پیش از رخداد سیل، رسماً اعلام شده بود.
پیامدهای احتمالی نیز اعلام شده بود. جاری شدن روان‌آب، سیلاب ناگهانی در نواحی مستعد و خسارت به محصولات قابل برداشت کشاورزی در این فهرست بود. بنابراین خطر برای مزارع پیشاپیش گوشزد شده بود. این هشدار برای همه‌ی مناطق استان صادر شد. در گزارش منتشرشده، روستا یا حوضه مشخصی نام برده نشده است. چنین هشدار عمومی‌ای به‌تنهایی بیانگر اقدام حفاظتی برای مزارع مشخص نیست. پیش‌تر نیز در ۱۱ مهر ۱۴۰۵ هشدار زرد برای تمام استان اعلام شده بود. هشدار نارنجی ۱۴ مهر هم شامل اردبیل می‌شد.
بارندگی در گرمی و انگوت صبح همان روز آغاز شد و سیلاب به معابر رسید. سیلاب صبح ۱۸ مهر رخ داد و بخشی از بازه هشدار هنوز باقی بود. پرسش این است که هشدار عمومی چه اقدام مشخصی برای حفاظت از شالیزارهای دره‌رود به دنبال داشت؟ در گزارش‌های بررسی‌شده تا ۱۹ مهر ۱۴۰۵، نشانی از چنین اقدامی دیده نمی‌شود. این فاصله میان هشدار و عمل، در ارزیابی عملکرد مدیریت بحران اهمیت دارد.
پرسش اصلی: برنامه‌ریزی برای مهار سیلاب
پرسش اصلی این است که چرا برای مهار سیلاب در این پهنه، آمادگی پیشینی مؤثری دیده نشد. شالیزارها معمولاً در مسیر آب و نزدیک رودخانه‌ها قرار دارند. به همین دلیل، بیش از دیگر مزارع در معرض طغیان‌اند. در گزارش‌های خبری بررسی‌شده، از سازه حفاظتی یا کانال انحراف آب برای شالیزارهای دره‌رود سخنی نیامده است. این پرسش با توجه به وجود هشدار پیشین، اهمیت بیشتری می‌یابد.
مدیرکل امور عشایر اردبیل نیز ارزیابی خسارت‌ها را همچنان در جریان توصیف کرد. در گزارش‌های بررسی‌شده، رقم رسمی خسارت وارد بر شالیزارهای دره‌رود منتشر نشده بود. سطح زیر کشت، میزان خسارت و تعداد خانوارهای زیان‌دیده نیز اعلام نشده بود. نخستین گزارش‌های رسمی بیشتر بر راه‌ها، دام‌ها و منازل روستایی متمرکز بود. این کمبود داده، بررسی دقیق ابعاد زیان را محدود می‌کند. تا زمان نگارش این مطلب، فهرست رسمی خسارت‌دیدگان شالیزارها هم در گزارش‌ها دیده نشد.
منابع
- ۱. پیش بینی وضعیت جوی استان اردبیل، خبرگزاری صداوسیما، ۱۸ مهر ۱۴۰۵
- ۲. سیل در گرمی خسارت سنگین برجا گذاشت، خبرگزاری مهر، ۱۸ مهر ۱۴۰۵
- ۳. جاری‌شدن سیل در جاده گرمی، خبرگزاری مهر، ۱۸ مهر ۱۴۰۵
- ۴. سیل ویرانگر در اردبیل/ احشام تلف شدند+ فیلم، اقتصادنیوز، ۱۸ مهر ۱۴۰۵
- ۵. سیل در اردبیل، خسارت به بخش‌های مسکونی، تجاری و کشاورزی، خبرگزاری صداوسیما، ۱۹ مهر ۱۴۰۵
