تاب‌آوری اقتصاد ایران؛ وقتی طبقه متوسط فرومی‌ریزد و رانت جای تولید را می‌گیرد
در سال‌های پایانی اتحاد جماهیر شوروی، بسیاری از کارخانه‌ها همچنان فعال بودند، قطارها حرکت می‌کردند و آمارهای رسمی از تولید سخن می‌گفتند. اما زیر پوست این ظاهر منظم، اقتصادی فرسوده جریان داشت که دیگر توان جذب شوک‌ها را از دست داده بود. زمانی که نخستین بحران‌های بزرگ از راه رسیدند، ساختاری که سال‌ها آسیب‌های خود را پنهان کرده بود، ناگهان فرو ریخت. تاب‌آوری اقتصادی نیز دقیقا چنین مفهومی دارد؛ توانایی یک اقتصاد برای تحمل بحران‌ها و بازگشت به مسیر رشد.
امروز بحث تاب‌آوری اقتصاد ایران بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. تازه‌ترین گزارش‌های بین‌المللی نشان می‌دهد اقتصاد کشور در میان ۱۳۰ اقتصاد جهان در ردیف‌های پایانی قرار گرفته است. این رتبه صرفا بیانگر آسیب‌پذیری در برابر جنگ یا بلایای طبیعی نیست، بلکه تصویری از فرسودگی ساختارهای اقتصادی، نهادی و اجتماعی ارائه می‌دهد؛ ساختارهایی که طی دهه‌ها تحت مدیریت رژیم ایران به نقطه شکنندگی رسیده‌اند.
تاب‌آوری اقتصادی فقط به معنای مقاومت در برابر بحران نیست. اقتصاد تاب‌آور می‌تواند سرمایه جذب کند، تولید را حفظ کند، اشتغال ایجاد کند و پس از هر شوک دوباره به مسیر توسعه بازگردد. اما هنگامی که تورم مزمن، فساد نهادی، نااطمینانی سیاسی و ضعف زیرساخت‌ها به ویژگی دائمی یک اقتصاد تبدیل شوند، ظرفیت بازسازی نیز از میان می‌رود.
چرا تاب‌آوری اقتصاد ایران کاهش یافته است؟
بررسی شاخص‌های جهانی نشان می‌دهد مشکل اصلی اقتصاد ایران صرفا عوامل طبیعی نیست. بسیاری از کشورهای منطقه با چالش‌های مشابه اقلیمی روبه‌رو هستند، اما رتبه‌های بسیار بهتری دارند. تفاوت اصلی در کیفیت نهادها و سیاست‌گذاری اقتصادی نهفته است.
در سال‌های گذشته، تورم به مهم‌ترین عامل فرسایش تاب‌آوری اقتصاد ایران تبدیل شده است. تورم فقط قدرت خرید را کاهش نمی‌دهد؛ بلکه امکان برنامه‌ریزی را از خانوارها، بنگاه‌ها و سرمایه‌گذاران سلب می‌کند. در چنین شرایطی هیچ فعال اقتصادی نمی‌تواند درباره آینده تصمیمی بلندمدت بگیرد.
بیشتر بخوانید
دور باطل فقر در ایران؛ تحلیلی بر فرسایش طبقه متوسط و ناکارآمدی ساختاری اقتصاد
همزمان بحران آب، فرسودگی زیرساخت‌ها، کاهش سرمایه‌گذاری و گسترش نااطمینانی، هزینه تولید را افزایش داده است. نتیجه این فرآیند، خروج سرمایه، فرار نیروی انسانی متخصص و کاهش ظرفیت تولید ملی بوده است.
اما شاید مهم‌ترین عامل، ساختار نهادی اقتصاد باشد. اقتصادهایی که از شفافیت، رقابت و حاکمیت قانون برخوردارند، حتی در شرایط دشوار نیز توان بازسازی دارند. در مقابل، اقتصادهایی که بر رانت، انحصار و روابط سیاسی استوار هستند، در برابر کوچک‌ترین شوک دچار بحران می‌شوند.
سرمایه‌داری رفاقتی؛ دشمن پنهان تاب‌آوری
در سال‌های اخیر بار دیگر ایده واگذاری نقش‌های کلیدی اقتصاد به گروه‌های محدود و نزدیک به مراکز قدرت مطرح شده است. این دیدگاه با عنوان‌هایی مانند «سرمایه‌داری ملی» یا «سرمایه‌داران مولد» معرفی می‌شود، اما در عمل به گسترش سرمایه‌داری رفاقتی منجر خواهد شد.
تجربه جهانی نشان می‌دهد هر زمان که تنظیم‌گری، تخصیص منابع و تصمیم‌گیری اقتصادی در اختیار گروهی محدود قرار گیرد، رقابت تضعیف می‌شود و نوآوری از میان می‌رود. اقتصاد سالم به هزاران کارآفرین، بنگاه کوچک و متوسط و فعال اقتصادی مستقل متکی است؛ نه به حلقه‌های بسته قدرت اقتصادی.
تاب‌آوری اقتصاد ایران زمانی تقویت می‌شود که مسیر ورود بازیگران جدید به بازار باز باشد. اما هنگامی که انحصارها تثبیت شوند، منابع به سمت فعالیت‌های رانتی هدایت می‌شوند و ظرفیت اقتصاد برای مقابله با بحران کاهش می‌یابد.
در چنین ساختاری، سودآورترین فعالیت دیگر تولید نیست؛ بلکه دسترسی به رانت و نفوذ در مراکز تصمیم‌گیری است. این روند نه تنها بهره‌وری را کاهش می‌دهد، بلکه اعتماد عمومی به عدالت اقتصادی را نیز نابود می‌کند.
طبقه متوسط؛ قربانی اصلی فروپاشی اقتصادی
شاید مهم‌ترین نشانه کاهش تاب‌آوری اقتصاد ایران را بتوان در وضعیت طبقه متوسط مشاهده کرد. قشری که در همه کشورهای توسعه‌یافته ستون اصلی ثبات اقتصادی و اجتماعی محسوب می‌شود، امروز با سرعتی نگران‌کننده در حال کوچک شدن است.
گزارش‌های میدانی از تهران نشان می‌دهد بسیاری از خانواده‌های کارمند و تحصیل‌کرده دیگر توان تأمین هزینه‌های ماهانه خود را ندارند. بازگشت خرید نسیه، کاهش مصرف مواد غذایی، خرید دانه‌ای میوه و حتی درخواست نان نسیه، نشانه‌هایی از یک بحران عمیق‌تر هستند.
وقتی طبقه متوسط برای تأمین نیازهای اولیه خود دچار مشکل می‌شود، دیگر توان سرمایه‌گذاری در آموزش، فرهنگ، نوآوری و توسعه را نخواهد داشت. در چنین شرایطی موتور محرک رشد اقتصادی خاموش می‌شود.
پیامد این وضعیت فقط فقر اقتصادی نیست. کاهش امید اجتماعی، افزایش مهاجرت نخبگان، افت سرمایه اجتماعی و تضعیف مشارکت مدنی نیز از نتایج مستقیم فرسایش طبقه متوسط هستند.
بحران تاب‌آوری؛ نتیجه یک بن‌بست ساختاری
رتبه پایین تاب‌آوری اقتصاد ایران حاصل یک حادثه یا بحران مقطعی نیست. این وضعیت محصول دهه‌ها حکمرانی اقتصادی ناکارآمد، گسترش ساختارهای رانتی، تخریب رقابت و بی‌ثباتی مزمن است.
اقتصادی که طبقه متوسط آن به نسیه‌خریدن روی آورده، سرمایه‌گذارانش در حال خروج هستند و کارآفرینانش چشم‌انداز روشنی نمی‌بینند، نمی‌تواند در برابر بحران‌های آینده مقاوم باشد. کاهش تاب‌آوری اقتصادی در واقع بازتاب کاهش تاب‌آوری کل جامعه است.
پس از سال‌ها تجربه شکست‌خورده، روشن شده است که بحران کنونی با اصلاحات محدود و راه‌حل‌های مقطعی قابل درمان نیست. ریشه مشکلات در ساختار سیاسی و اقتصادی موجود قرار دارد؛ ساختاری که تولید ثروت را قربانی حفظ شبکه‌های قدرت کرده است. تا زمانی که این چرخه شکسته نشود، تاب‌آوری اقتصاد ایران همچنان کاهش خواهد یافت و هزینه آن را شهروندان، به‌ویژه طبقه متوسط و فرودستان، پرداخت خواهند کرد.
آرمین بهاری
منابع
- گزارش شاخص تاب‌آوری محیط کسب‌وکار FM Global ۲۰۲۶
- اکو ایران خرداد ۱۴۰۵، گزارش تاب‌آوری محیط کسب‌وکار
- اقتصادران خرداد ۱۴۰۵، سرمایه‌داری رفاقتی زیر پوست سرمایه‌داری ملی
- روزنامه شرق خرداد ۱۴۰۵، گزارش طبقه متوسط لای چرخ‌دنده‌های بی‌رحم تورم
