از: دکترخلیل خانی
نوشته حاضر خلیج گرگان و تالاب میانکاله از دکترخلیل خانی متخصص مسائل زیست محیطی است. خلیج گرگان و تالاب میانکاله زمانی بهشت پرندگان و حیات وحش بود، الان تبدیل به جنهمی برای نابودی پرندگان و… شده، به لحاظ علمی مورد بررسی قرار گرفته است. در نوشته حاضر ضمن پرداختن به علتها، رویکرد حکومت ایران در مورد محیط زیست و سلامتی مردم نیز بررسی شده است. خلیج گرگان و تالاب میانکاله (قسمت اول)
ادامه مطلب: حال ضایعه زیست محیطی تلفات پرندگان میانکاله آغاز شده است. تراژدی مرگ پرندههای مهاجر در میانکاله تیتر روزنامه ها و سایتهای حکومت آخوندی شده است، با تیترهایی نظیر؛ تلفات پرندگان مهاجر در تالاب میانکاله و خلیج گرگان از دو هزار و ۲۰۰ بال فراتر رفت و هر روز بر شمار آن افزوده می شود. یا؛ تلفات غیرعادی پرندگان زمستان سیاه و مرگباری را در تالاب میانکاله رقم زده است و هر روز شمار مرگ و میر گونههای مهاجر بیشتر میشود.
بازهم اخبار این صحنههای غمانگیر روی آنتنها میآید: با توجه به وقوع تلفات غیرعادی پرندگان در تالاب بینالمللی میانکاله و خلیج گرگان، عملیات پایش و جمع آوری لاشه پرندگان با اعزام چند اکیپ از محیط بانان یگان حفاظت محیط زیست شهرستانهای گلوگاه و بهشهر و اداره کل محیط زیست انجام میشود. لاشه پرندگان تلف شده پس از جمع آوری در دو نقطه در بندرگز و گلوگاه دفن بهداشتی میشوند.

کارشناسان مختلف مسائل زیست محیطی مرگ و میر پرندگان مهاجر در خلیج گرگان و تالاب میانکاله را علاوه بر مسمومیت بوتولیسم، ناشی از رهاکردن فاضلابهای شهری، صنعتی، عدم مدیریت مصرف سموم گیاهی، سموم دفع آفات، نشت مواد کودهای شیمیایی به تالاب و … و کاهش روانآبها و ورود آبها به خلیخ گرگان و تالاب میانکاله میدانند.
در همین رابطه، معاون پژوهش و فناوری پژوهشگاه ملی اقیانوس شناسی و علوم جوی گفته، در صورت نبود اقدامات مبتنی بر راهکارهای دقیق علمی برای بهبود شرایط زیست بوم خلیج گرگان، این خلیج در معرض تبدیل شدن به یک لجنزار است. او معتقد است: «با توجه به تغییرات مشاهده شده در عمق و مساحت خلیج گرگان طی مطالعات فصلهای گذشته و نیز مشاهدات مطالعه حاضر ناشی از عواملی مانند کاهش تراز آب دریای خزر، بسته شدن کانالهای ارتباطی خلیج گرگان با دریای خزر مانند کانال خزینی، نرخ بالای رسوبگذاری در خلیج گرگان و میزان بالای ورود موادی که سبب رشد و تراکم بسیار زیاد علفهای دریایی به ویژه در نیمه اول سال است، بیم آن میرود که در صورت عدم اقدامات مبتنی بر راهکارهای دقیق علمی جهت بهبود شرایط این زیست بوم با ارزش، این خلیج به یک لجنزار تبدیل شود».

همچنین اسماعیل مهاجر، مدیرکل حفاظت محیط زیست در سال ۹۶ گفته بود منطقه ای که به طور طبیعی چند صد هکتار آب داشته و زیستگاه برخی گونه های آبزی بسیار نادر و در حال انقراض مانند ماهی خاویار بوده، اکنون با کم شدن ورودی آب و همچنین ورود فاضلاب شهری به انباری از آلودگی تبدیل شده است.
او همچنین به این موضوع اذعان کرده است که نوع آلودگی های وردی از طرف ایران متفاوت از کشورهای همجواراست. بیشتر آلودگیهای تولید شده درکشورهای روسیه و آذربایجان ناشی از اکتشاف، استخراج و حمل و نقل نفت است که وارد دریای خزر میشود اما در جنوب دریای خزر و سمت ایران آلودگی نفتی چشمگیر نیست، بلکه عمده آلودگی ناشی از فاضلابها و پسابهای کشاورزی است.
سیمای طبیعی:
شبهجزیره میانکاله ازتجمیع یکسری تپههای ماسهای بوجودآمده و پوشش گیاهی آن درختچههای انار، دیگر درختچهها، بوتههای گوناگون و گیاهان علفی مختلف میباشد. تالاب محاط به این شبه جزیره آب شیرین خود را از تعدادی رودخانههای کوچک و چشمه هایی که از بخش شمالی البرز سرچشمه میگیرند و رودخانههای گرگانرود و قرهسو دریافت میکند. حفاظتگاه حیات وحش میانکاله یکی از مستعدترین جایگاه جهت پناه دادن به پرندگان مهاجر از نواحی شمال روسیه و مناطق قطب شمال میباشد.

کل منطقه به وسعت ۹۷۲۰۰ هکتار درسال ۱۳۴۸ به عنوان منطقه حفاظت شده تحت مدیریت سازمان محیط زیست درآمد. کل محدوده میانکاله در سال ۱۳۵۵ به عنوان یک ذخیره گاه منحصر به فرد زیست محیطی در سازمان یونسکو به ثبت رسید.
اقلیم وآب و هوا:
اقلیم منطقه، گرم در تابستان و معتدل، در زمستان بوده و تغییرات دمای سالیانه آن محدود است، بارندگی سالیانه از ۲۰۰ تا ۱۰۰۰ میلیمترمتغیراست. درجه حرارت منطقه در مواقع استثنایی از ۶- تا ۳۲+ درجه سانتیگراد تغیر میکند. امّا، بطور متوسط از ۹ تا۲۴ درجه سانتیگراد است. به دلیل تأثیر دریای خزر، یخبندان و بارش برف در منطقه کم بوده و بندرت اتفاق میافتد.
زیست بوم منطقه:
پناهگاه حیات وحش میانکاله یکی از بهترین اندوخته گاههای پرندگان مهاجر و بومی است. این منقطه تمام طول سال برای پرندگان مهم بوده و از کانونهای مهم زاد آوری اگرتها، حواصیل، پرستو وگلاریولها در تابستان به شمار میروند و یکی از مکانهای مهم برای زاد آوری و زمستان گذرانی پرندگان مهاجر میباشد.

پرندگان کمیاب و در خطر انقراض میانکاله عبارتند از: قویفریادکش، پلیکانپاخاکستری، فلامینگو، اردکسرسفید، عروسغاز، غازپازرد، طاووسک، چنگر و مرگوس سفید.
آبزیان میانکاله:
آبزیان میانکاله یکی از مناطق مهم برای تخم ریزی و رشد آبزیان است. خلیج گرگان، میانکاله و آب های داخلی حاشیه آن در دریای خزر زیستگاه برخی از مهمترین ماهیان تجاری مثل ماهیان خاویاری و کپور ماهیان است .
جانوران و پستاندارانی چون فوک خزر، گربه وحشی، گرگ، گراز و شغال را میتوان در منطقه مشاهده نمود.
گیاهان:
گیاهان تالاب شامل؛ لویی، جگن، علف هفت بند، دم اسب، نی، علف شور، تمشک، سازیل، ازگیل، داغداغان، سیاه تلو، سپیدار و انار وحشی میباشند.
اهمیت محافظت از خلیج گرگان و تالاب میانکاله
میانکاله یکی از زیستگاههای مهم و با ارزش پرندگان مهاجر و بومی است. این پناهگاه نمونه بارز، منحصر به فرد و بازمانده رویشگاه گیاهان استثنایی در ساحل دریای خزر است و به علت دارا بودن موقعیت ویژه و منحصر به فرد اکولوژیکی و وجود خلیج گرگان، یکی از ذخایر با ارزش کره زمین لقب گرفته است و سازمان یونسکو برای این منطقه شناسنامه ویژه تهیه و مشخصات آن را به صورت کامل تشریح کرده و محلی به شمار آورده که باید برای انجام کارهای علمی و پژوهشی به دقت مورد حفاظت قرار گیرد.

اجتماعات گیاهی این منطقه دارای ارزش رویشگاهی و جامعه جانوری آن دارای ارزش زیستگاهی، حفاظتی و تحقیقاتی دارد، ولی به دلیل نبود برنامه ریزی مناسب، عدم وجود مدیریت باکیفیت، دست اندازی به مناطق حساس زیست بومی این منطقه را آسان نموده، بطوریکه هجوم ویلاسازان را آسان و دست ساحل خواران را بازگذاشتهاند. از طرفی هم عدم تأمین حقآبه تالابها و نوسانات آب دریای خزر، عملا ارزش زیستگاهی منطقه را باخطر مواجه ساخته و باعث کاهش کیفی آن گشته است. راهکار اصلاح و ترمیم آن فقط با برنامه ریزی اصولی، علمی و با دقت توسط کارشناسان و برنامه ریزان و همچنین نظارت مردمی و توسعه همکاری جدٌی بین بخشهای ذیربط دولتی و جوامع محلی در جهت حفاظت از تنوع زیستی، می توان مشکلات موجود را تا اندازه ای برطرف کرد.

بنا بر تحقیقات کارشناسان مرکز اقیانوس شناسی دریای خزر، سالانه ۱۰۰ هزار تن رسوب از طریق گرگانرود و حدود ۴۰هزار تن از طریق رودخانه قره سو وارد خلیج گرگان میشود که با بروز سیلابهای متعدد سالیان اخیر، این رقم بطور قطع بیشتر است.
علاوه براین همان کارشناسان گزارش کرده اندکه میزان اکسیژن رودخانههای منتهی به خلیج گرگان بسیارکم است که دلیل این امرناشی از وجود مواد آلی زیاد در این رودخانههاست. زمینهای زراعی وسیعی در اطراف رودخانههای منتهی به دریای خزر و خلیج گرگان وجود دارد که ظاهراً میزان مواد شیمیایی چه بصورت کودهای شیمیایی، چه بصورت سموم دفع آفات مورد استفاده در امر کشت و کار بطور علمی محاسبه و مصرف نمیشود. بنا براین مازاد این مواد بصورت مواد آلی، فسفر و ازت وارد رودخانه هاشده و در نهایت وارد خلیج گرگان میشوند.
علاوه برمواد مورد اشاره در بالا، نشت مواد سوختی، روغنی و میزان فاضلابی که وارد این رودخانهها میشوند، ماهیت اکوسیستم رودخانهها را تغییرداده است و سبب صدمات و ضایعات زیست محیطی شدهاند. برآورد متخصصین نشان میدهد که سالانه حدوداً ۷۰ تن نیترات و ۲۰ تن آمونیوم به شکل محلول وارد خلیج گرگان میشود که اگر بخواهیم تمام رودخانههای منتهی به خلیج را در نظر بگیریم این عدد بسیار بیشتر خواهد بود.
خلیج گرگان به ویژه در بخش شرقی آن کم عمق است و در بسیاری جاها عمق آب بیش از نیم متر نیست. کمی عمق آب، افزایش دما و فزونی مواد کودی، رشد گیاهان آبزی را در فصل بهار در این منطقه سبب میشوند و زمانی هم که از بین میروند بقایای آنها به شکل تپههای کوچک دیده میشوند و جایی که تبادل آب بین خلیج و دریای خزر باید انجام شود، به مرور چون سدی عمل میکنند و این وضعیت حیات خلیج گرگان را تهدید میکند.

❊ دکترخلیل خانی متخصص مسائل زیست محیطی بوده ویک فعال حقوق بشر است.







