بحران مزمن، جنگ و تورم؛ چگونه بی‌آیندگی جامعه به یک واقعیت روزمره تبدیل شد
روزی در خلال جنگ جهانی دوم، در خاطرات بازماندگان محاصره لنینگراد آمده است که مردم دیگر نه از صدای انفجار می‌ترسیدند و نه از مرگ؛ بلکه از فردا می‌ترسیدند. ترس از آینده‌ای که قابل تصور نبود، از گرسنگی و سرما نیز عمیق‌تر شده بود. این تجربه تاریخی نشان می‌دهد که وقتی بحران طولانی می‌شود، انسان نه فقط از حال، بلکه از امکان آینده تهی می‌شود.
بی‌آیندگی جامعه در ایران امروز، دقیقاً در همین نقطه شکل گرفته است؛ جایی که جنگ، تورم و ناکارآمدی ساختاری به هم گره خورده‌اند و یک وضعیت مزمن و فرساینده ساخته‌اند. این وضعیت نه یک بحران گذرا، بلکه نتیجه انباشت خطاهای تاریخی در ساختار نظام ولایت مطلقه فقیه است که اکنون به شکل فروپاشی روانی و اقتصادی بروز یافته است.
بحران مزمن و فرسایش روان جمعی
آنچه امروز در ایران مشاهده می‌شود، صرفاً یک بحران جنگی یا اقتصادی نیست، بلکه بازتولید یک «وضعیت ویژه بر بستر بحران مزمن» است. همان‌گونه که تحلیل‌های روان‌پزشکی نشان می‌دهد، وقتی بحران‌ها تکرار می‌شوند، جامعه دیگر فرصت بازسازی روانی پیدا نمی‌کند.
بی‌آیندگی جامعه در چنین شرایطی از دل فرسایش روانی شکل می‌گیرد. اختلال خواب، بی‌انگیزگی و بلاتکلیفی، دیگر واکنش‌های موقتی نیستند. این‌ها به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده‌اند. جامعه‌ای که نمی‌تواند آینده را تصور کند، در حال از دست دادن توان کنشگری خود است.
در این میان، نقش ساختار سیاسی غیرقابل انکار است. تصمیم‌گیری‌های کوتاه‌مدت و امنیتی در رژیم ایران، نه تنها بحران را مهار نکرده، بلکه آن را مزمن‌تر کرده است. این ساختار، به جای حل بحران، آن را به وضعیت دائمی تبدیل کرده است.
تورم، اخلاق و فروپاشی نظم اجتماعی
بی‌آیندگی جامعه فقط در سطح روانی باقی نمی‌ماند؛ بلکه به سرعت به حوزه اجتماعی و اخلاقی سرایت می‌کند. تورم مزمن، یکی از مهم‌ترین عوامل این انتقال است.
در شرایط تورمی، افق برنامه‌ریزی کوتاه می‌شود. افراد به جای آینده، به بقا فکر می‌کنند. این تغییر، نظم اجتماعی را از درون دگرگون می‌کند. «منطق قانون» جای خود را به «منطق بقا» می‌دهد.
این وضعیت، نتیجه مستقیم سیاست‌های اقتصادی در نظام رانتخواران است که تورم را به یک پدیده مزمن تبدیل کرده است. در چنین ساختاری، هنجارهای رسمی تضعیف می‌شوند و هنجارهای غیررسمیِ ناپایدار جایگزین آن‌ها می‌شوند.
بی‌آیندگی جامعه در اینجا به شکل کاهش اعتماد اجتماعی ظاهر می‌شود. روابط انسانی بر پایه احتیاط و منفعت کوتاه‌مدت شکل می‌گیرد. این یعنی فروپاشی سرمایه اجتماعی، که یکی از پایه‌های اصلی توسعه است.
در چنین شرایطی، حتی مفهوم حقوق شهروندی نیز تضعیف می‌شود. تورم، دسترسی برابر به نیازهای اولیه را از بین می‌برد. این امر، نابرابری را تشدید کرده و کرامت انسانی را زیر سؤال می‌برد.
صنعت‌زدایی؛ نشانه عینی بی‌آیندگی جامعه
اگر بخواهیم بی‌آیندگی جامعه را در سطح ساختاری مشاهده کنیم، بهترین نمونه آن صنعت‌زدایی است. اقتصاد ایران، به‌جای حرکت به سمت توسعه صنعتی، در مسیر معکوس قرار گرفته است.
این روند، نتیجه ترکیب فشارهای بیرونی و ناکارآمدی‌های درونی در حکومت ضد توسعه است. تحریم‌ها نقش دارند، اما تعیین‌کننده نیستند. عامل اصلی، ساختاری است که انگیزه تولید را از بین برده و فعالیت‌های غیرمولد را تقویت کرده است.
بی‌آیندگی جامعه در اینجا به شکل کاهش سرمایه‌گذاری صنعتی ظاهر می‌شود. وقتی تولید سودآور نیست، سرمایه به سمت سفته‌بازی می‌رود. این یک انتخاب فردی نیست؛ بلکه نتیجه سیگنال‌های اقتصادی است.
فرسودگی ماشین‌آلات، کاهش بهره‌وری و نوسانات تولید، همه نشانه‌های یک بیماری عمیق‌تر هستند. این وضعیت، نه یک گذار طبیعی، بلکه یک «صنعت‌زدایی زودرس» است.
در کشورهای توسعه‌یافته، کاهش سهم صنعت نتیجه رشد خدمات پیشرفته است. اما در ایران، این کاهش همراه با رشد فعالیت‌های کم‌ارزش و ناپایدار بوده است. این یعنی توقف مسیر توسعه.
چرخه معیوب؛ از اقتصاد تا روان
بی‌آیندگی جامعه در نهایت به یک چرخه معیوب تبدیل می‌شود. بی‌ثباتی اقتصادی، سرمایه‌گذاری را کاهش می‌دهد. کاهش سرمایه‌گذاری، بهره‌وری را پایین می‌آورد. این امر، نابرابری و نااطمینانی را افزایش می‌دهد.
این چرخه، فقط اقتصادی نیست. پیامدهای آن در روان جامعه نیز دیده می‌شود. نااطمینانی، اضطراب را افزایش می‌دهد و اضطراب، تصمیم‌گیری عقلانی را تضعیف می‌کند.
در چنین شرایطی، حتی نخبگان نیز از تولید فاصله می‌گیرند. مهاجرت سرمایه انسانی، یکی از نشانه‌های مهم این وضعیت است. جامعه‌ای که نیروهای متخصص خود را از دست می‌دهد، عملاً آینده خود را از دست داده است.
نظام ولایت فقیه در این میان، نه تنها قادر به شکستن این چرخه نبوده، بلکه با سیاست‌های خود آن را تقویت کرده است. این ساختار، بحران را بازتولید می‌کند.
جامعه‌ای بدون افق
بی‌آیندگی جامعه، نتیجه یک مسیر تاریخی است؛ مسیری که در آن تصمیم‌های نادرست، بحران‌های مزمن را انباشته کرده‌اند. جنگ، تورم و صنعت‌زدایی، سه وجه از یک واقعیت واحد هستند.
این وضعیت نشان می‌دهد که مشکل، صرفاً اقتصادی یا روانی نیست؛ بلکه ساختاری است. ساختاری که توانایی تولید ثبات، رشد و امید را از دست داده است.
جامعه‌ای که حالش خراب و گذشته‌اش بیمار است، نمی‌تواند آینده‌ای سالم بسازد. بی‌آیندگی جامعه، نه یک پیش‌بینی، بلکه واقعیتی است که در زندگی روزمره مردم قابل مشاهده است.
آرمین بهاری
منابع:
اکوایران۴/۱/۱۴۰۵، «جامعه خسته از بحران‌های پی‌درپی»
دنیای اقتصاد۸/۱/۱۴۰۵، «در عصر تورم، اخلاق تا کجا دوام می‌آورد؟»
تجارت فردا۲۶/۱۲/۱۴۰۴، «چرا صنعتی شدن به صنعت‌زدایی تبدیل شد؟»
