اودیسه از طوفان گذشت و به خانه رسید؛ کارگران آبدانان به خانه بازنگشتند
«مرگ ۱۳ کارگر در مسیر بازگشت به خانه، فقط یک سانحه جادهای نیست؛ روایتی ساختاری است که نیروی کار را برای بهرهکشی ضروری میداند، اما امنیت و زندگی او را به حاشیه میراند.»
در منظومه اودیسه هومر، قهرمان داستان پس از ده سال جنگ و سرگردانی، سرانجام به ایتاکا بازمیگردد. تمام نیروی روایت در آرزوی بازگشت به خانه خلاصه میشود. اودیسه با هیولاها، طوفانها و خشم خدایان میجنگد تا دوباره خانوادهاش را ببیند. در جهان اسطوره، خانه مقصدی مقدس است و بازگشت به آن معنای پیروزی زندگی بر مرگ را دارد. اما در ایران امروز، برای شماری از کارگران، همین مسیر ساده بازگشت به خانه به آخرین سفر زندگی تبدیل شده است.

حادثه واژگونی اتوبوس کارکنان مجموعه پتروپالایش دهلران در شامگاه ۲۳ آبان ۱۴۰۵، نمونهای دردناک از این واقعیت است. سیزده کارگر و نیروی فنی در مسیر دشتعباس به مورموری جان باختند و هفده نفر دیگر مجروح شدند. آنان پس از پایان شیفت کاری، سوار اتوبوس سرویس شدند تا به خانههایشان بازگردند. اما خانه دیگر مقصد آنان نبود. این بار، خانوادهها باید برای استقبال از پیکر عزیزانشان آماده میشدند.

مرگ کارگران در جادههای ایران؛ فراتر از یک تصادف
واژگونی اتوبوس کارگران را نمیتوان صرفاً حادثهای اتفاقی دانست. بررسیهای اعلامشده از سوی پلیس راه ایلام، سه عامل را در این سانحه مؤثر معرفی کرده است. سرعت نامتناسب راننده، تخلف شرکت بهرهبردار در تنظیم قرارداد حملونقل و نبود حفاظ طولی مناسب در مسیر، از جمله این عوامل بودهاند.
دادستان ایلام نیز از اعلام جرم علیه مدیرعامل مجموعه NGL دهلران و مدیرکل راهداری استان خبر داده است. البته اعلام جرم به معنای اثبات مسئولیت کیفری نیست. بااینحال، همین یافتهها نشان میدهند که موضوع فقط به رفتار یک راننده محدود نمیشود. شیوه جابهجایی نیروی کار، قراردادهای پیمانکاری و مسئولیت نهادهای نگهدارنده زیرساخت نیز در این پرونده مطرح هستند.
بیشتر بخوانید
از الاستیسیته تسلیم تا پلاستیسیته مقاومت؛ نبردی برای زندگی انسانی
اینجاست که اقتصاد سیاسی اهمیت پیدا میکند. کارگر در فرایند تولید، نیروی انسانی اصلی است. اما در ساختار اقتصادی ایران، امنیت و رفاه او اغلب در جایگاهی پایینتر از ملاحظات مالی و سازمانی قرار میگیرد. هزینه انتقال کارکنان، ایمنی جاده و کیفیت خدمات پیمانکاری بخشی از هزینه واقعی تولید هستند. نادیده گرفتن این هزینهها، به معنای انتقال بار اقتصادی فعالیت بنگاهها به زندگی کارگران است.
اقتصاد پیمانکاری و انتقال هزینهها به زندگی کارگران
اقتصاد پیمانکاری در بخشهای نفت، گاز و پتروشیمی، رابطه میان کارگر و ساختار تصمیمگیری را پیچیده میکند. شرکت بهرهبردار، پیمانکار، شرکت حملونقل و نهادهای نظارتی در زنجیرهای از مسئولیتها قرار میگیرند. در چنین ساختاری، مرز مسئولیتها میتواند مبهم شود. اما پیامدهای این ابهام برای کارگر کاملاً روشن است.
کارگر باید در ساعت معین در محل کار حاضر شود. باید شیفت خود را به پایان برساند و با هر وسیلهای که برای انتقال او در نظر گرفته شده، به خانه بازگردد. او معمولاً در انتخاب وسیله نقلیه، مسیر یا استانداردهای ایمنی آن نقشی ندارد. بااینحال، خطر نهایی را با جان خود تحمل میکند.
این وضعیت را میتوان از منظر اقتصاد سیاسی، نوعی انتقال هزینه دانست. بنگاهها از نیروی کار استفاده میکنند، اما هزینه کامل بازتولید و حفاظت از این نیرو همیشه در محاسبات اقتصادی و مدیریتی منعکس نمیشود. خانواده کارگر نیز بخشی از این هزینه را با نگرانی، بیماری، فقر و در نهایت فقدان نانآور خانواده میپردازد.
در این میان، ساختار پیمانکاری میتواند پاسخگویی را دشوارتر کند. هنگامی که مسئولیت میان چند مجموعه تقسیم میشود، خطر آن وجود دارد که هر طرف سهم خود را محدود تعریف کند. درحالیکه امنیت کارگر نباید قربانی پیچیدگی قراردادها شود.

آمار مرگ در محیط کار؛ زندگیهایی که در جدولها گم میشوند
فاجعه دهلران در خلأ اتفاق نیفتاده است. آمارهای منتشرشده از حوادث کار، ابعاد گستردهتری از ناامنی نیروی کار در ایران نشان میدهند.
بر اساس سالنامه آماری سازمان تأمین اجتماعی، در سال ۱۴۰۴ تعداد ۳۶ هزار و ۳ نفر از افراد تحت پوشش این سازمان در حوادث ناشی از کار آسیب دیدند. همچنین ۶۶۸ مورد فوت ثبت شد. در مقابل، سازمان پزشکی قانونی برای یازده ماه نخست همان سال، هزار و ۸۷۹ مورد مرگ ناشی از حوادث کار را گزارش کرد.
این اختلاف آماری بسیار مهم است. تأمین اجتماعی فقط افراد تحت پوشش خود را در آمار مربوطه محاسبه میکند. پزشکی قانونی جامعه آماری متفاوتی دارد. بنابراین، این ارقام را نمیتوان بدون توجه به تفاوت پوشش و روش ثبت مستقیماً مقایسه کرد.
اما همین اختلاف، مسئله دیگری را آشکار میکند: نبود تصویری یکپارچه و شفاف از مرگ کارگران. وقتی حتی شمار جانباختگان به شکل دقیق و هماهنگ مشخص نیست، ارزیابی مسئولیت نهادها نیز دشوارتر میشود.
بر اساس آمار پزشکی قانونی، شمار فوتیهای حوادث کار از هزار و ۶۵۵ نفر در سال ۱۳۹۸ به دو هزار و ۱۱۵ نفر در سال ۱۴۰۲ رسید. این روند نشان میدهد که مرگ در محیط کار یک مسئله پراکنده و استثنایی نیست. با پدیدهای گسترده روبهرو هستیم که مستقیماً با ساختار اشتغال و نظارت اقتصادی ارتباط دارد.

جادهای که کارگر را به خانه نمیرساند
مرگ کارگران فقط به کارخانه، معدن یا کارگاه محدود نیست. جاده نیز بخشی از محیط کار آنان است. وقتی کارفرما نیروی انسانی را با سرویس اختصاصی جابهجا میکند، مسئولیت ایمنی این سفر از موضوعات مرتبط با شرایط کار جدا نیست.
در مناطق نفتخیز و صنعتی، فاصله میان محل سکونت و محل اشتغال، رفتوآمد روزانه را به بخشی از زندگی کاری تبدیل کرده است. کارگران ساعتها از خانواده دور میمانند و پس از شیفتهای طولانی، باید در مسیرهایی رفتوآمد کنند که گاه از زیرساختهای ایمن برخوردار نیستند.
در چنین شرایطی، خستگی نیروی کار، کیفیت ناوگان، وضعیت جاده و نظارت بر قراردادهای حملونقل اهمیت حیاتی پیدا میکنند. هیچکدام از این عوامل را نمیتوان از دیگری جدا کرد.
مسئله اصلی این است که چرا امنیت مسیر بازگشت کارگران به اندازه استمرار تولید اهمیت پیدا نمیکند؟ چرا برای انتقال مواد اولیه و محصولات صنعتی، نظم و برنامهریزی ضروری تلقی میشود، اما انتقال انسانهایی که همان تولید را ممکن میکنند، گاه به زنجیرهای از قراردادهای غیرشفاف و نظارت ناکافی سپرده میشود؟

وقتی اعتراض به مرگ کارگران نیز با برخورد امنیتی روبهرو میشود
واکنش مردم آبدانان به فاجعه دهلران، بعد سیاسی این بحران را آشکارتر کرد. پس از مرگ سیزده نفر، شهروندان در اعتراض به وضعیت جادهها و بیپاسخ ماندن پرسشها به خیابان آمدند. بخشی از بازار نیز در همراهی با خانوادههای قربانیان تعطیل شد.
اما اعتراضها فقط مطالبه پاسخگویی دربارهٔ تصادف نبود. شعارهای ضدحکومتی نشان داد که بخشی از جامعه، این فاجعه را در چارچوب گستردهتری از نارضایتی اقتصادی و سیاسی میبیند.
گزارشهای سازمانهای حقوق بشری از بازداشت شماری از معترضان، از جمله یک نوجوان پانزدهساله، حکایت دارند. گزارش شبکه حقوق بشر کردستان نیز از مداخله نیروهای امنیتی و اختلال اینترنت در جریان اعتراضها خبر داده است.
این تحول اهمیت ویژهای دارد. خانوادههای داغدار و شهروندان معترض، به جای آنکه فقط امکان مطالبه شفافیت و پاسخگویی داشته باشند، با فضای امنیتی روبهرو شدهاند. در چنین شرایطی، مسئله از ایمنی جاده فراتر میرود و به حق جامعه برای نظارت بر قدرت و مطالبه مسئولیت تبدیل میشود.
تشکلهای مستقل کارگری نیز بار دیگر بر نقش سازمانیابی کارگران تأکید کردهاند. بدون امکان نمایندگی مستقل، کارگر در برابر کارفرمایان و نهادهای قدرتمند، ابزار محدودی برای دفاع از امنیت خود دارد.

اودیسه، خانه و حق زندگی
در ادبیات کلاسیک، بازگشت اودیسه به خانه نماد امید و پایداری انسان است. اما برای کارگران کشتهشده در جادههای ایران، این روایت به تصویری وارونه تبدیل شده است. آنان نه در جنگی اسطورهای، بلکه در مسیر بازگشت از محل کار جان باختند.
این تفاوت، پرسشی اساسی درباره ارزش انسان در ساختار اقتصادی و سیاسی مطرح میکند. آیا کارگر فقط تا زمانی اهمیت دارد که نیروی تولید باشد؟ آیا پس از پایان شیفت، مسئولیت ساختار اقتصادی در برابر امنیت او پایان مییابد؟
پاسخ به این پرسشها را نمیتوان به چند دستور اداری یا تشکیل یک پرونده قضایی محدود کرد. مسئله به مناسبات قدرت، توزیع منابع، شفافیت، نظارت عمومی و حق سازمانیابی مستقل کارگران مربوط است.
اقتصادی که جان تولیدکنندگان خود را در محاسباتش نادیده بگیرد، با بحران عمیقتری از ناکارآمدی روبهرو است. این بحران، فقط کمبود جاده ایمن یا اتوبوس مناسب نیست. بحران در رابطه میان قدرت اقتصادی و حقوق شهروندی ریشه دارد.
در یک جامعه آزاد و دموکراتیک، امنیت کارگر امتیاز کارفرما یا لطف نهادهای حکومتی نیست. این امنیت بخشی از حق بنیادین زندگی و کرامت انسانی است. تحقق آن نیز به نهادهای پاسخگو، رسانههای آزاد، تشکلهای مستقل و نظارت واقعی جامعه نیاز دارد.
اودیسه پس از ده سال به خانه رسید. اما در آبدانان، خانوادههایی چشمانتظار ماندند که عزیزانشان دیگر از جاده بازنمیگردند. این بار نه خشم خدایان اسطورهای، بلکه مناسبات انسانی و ساختارهای قابل بررسی، پرسشهای بیپاسخی پیش روی جامعه گذاشتهاند.
نام سیزده کارگر نباید در میان آمارهای روزانه حوادث محو شود. آنان انسانهایی با خانواده، آرزو و حق زندگی بودند. حق بازگشت سالم به خانه، کمترین حقی بود که ساختار اقتصادی و سیاسی باید برایشان تضمین میکرد.
آرمین بهاری
منابع
- گزارش رادیو زمانه درباره حادثه اتوبوس کارکنان دهلران و اعتراضات آبدانان
- گزارش پلیس راه ایلام درباره عوامل واژگونی اتوبوس دهلران، خبرگزاری تسنیم، ۲۶ آبان ۱۴۰۵
- شبکه حقوق بشر کردستان؛ گزارش سرکوب تجمع اعتراضی آبدانان، ۲۷ آبان ۱۴۰۵
- خبرگزاری هرانا؛ گزارش آمار حوادث کار و بازداشت معترضان
- رادیو فردا؛ گزارش اعتراضات آبدانان، ۲۶ آبان ۱۴۰۵







