چگونه ساختار قدرت، جامعه را به «شکار» بدل می‌کند
اقتصادسیاسی غارت دقیقاً در بستری معنا پیدا می‌کند که قدرت سیاسی نه برای تولید، بلکه برای تصاحب و کنترل منابع شکل می‌گیرد. در ایران، این الگو به شکلی ساختاری در تار و پود نظام ولایت مطلقه فقیه مستقر شده و به یکی از مهم‌ترین عوامل فروپاشی اقتصادی و اجتماعی بدل شده است.
اقتصادسیاسی غارت، همان‌گونه که مهرداد وهابی تحلیل می‌کند، صرفاً به معنای فساد یا سوءمدیریت نیست. بلکه بیانگر یک منطق نهادی است که در آن، تصاحب منابع عمومی به عنوان هدف اصلی نظام اقتصادی تعریف می‌شود. در چنین ساختاری، تولید ارزش جای خود را به استخراج و انتقال ثروت می‌دهد.
انفال و نهادینه‌سازی اقتصادسیاسی غارت
یکی از ستون‌های اصلی اقتصادسیاسی غارت در ایران، مفهوم «انفال» است. این مفهوم، به عنوان پایه‌ای برای مالکیت انحصاری بر منابع عمومی، امکان تمرکز بی‌سابقه ثروت را در دست رأس هرم قدرت فراهم کرده است.
در این چارچوب، منابعی مانند نفت، زمین، معادن و حتی اموال مصادره‌ای، نه به مردم بلکه به ساختار قدرت تعلق دارند. این انتقال مالکیت، اقتصاد را از مسیر طبیعی خود خارج می‌کند و آن را به یک اقتصاد سیاسی مبتنی بر غارت تبدیل می‌سازد.
اقتصادسیاسی غارت در اینجا به معنای ایجاد یک نظام موازی است؛ نظامی که در آن نهادهای وابسته به رأس قدرت، خارج از هرگونه نظارت عمومی، منابع را کنترل و بازتوزیع می‌کنند. این نهادها نه در خدمت توسعه، بلکه در خدمت تثبیت قدرت عمل می‌کنند.
بیشتر بخوانید
پیامد مستقیم این وضعیت، تضعیف مالکیت خصوصی، فرار سرمایه و نابودی انگیزه‌های تولیدی است. در چنین فضایی، سرمایه‌گذاری به یک فعالیت پرریسک تبدیل می‌شود و اقتصاد به سمت فعالیت‌های غیرمولد سوق پیدا می‌کند.
اقتصادسیاسی غارت همچنین باعث شکل‌گیری نوعی سرمایه‌داری سیاسی می‌شود؛ مدلی که نه بر رقابت بازار، بلکه بر دسترسی به قدرت سیاسی استوار است. در این مدل، موفقیت اقتصادی نه نتیجه نوآوری، بلکه نتیجه نزدیکی به مراکز قدرت است.
قوه قهریه، اهلی‌سازی و بازتولید غارت
اقتصادسیاسی غارت بدون اتکا به قوه قهریه نمی‌تواند تداوم یابد. در این نظام، قدرت نظامی و امنیتی نه تنها ابزار سرکوب، بلکه ابزار حفاظت از فرآیند غارت است.
وهابی با استفاده از مفهوم «شکار» نشان می‌دهد که چگونه این ساختار، جامعه را به طعمه تبدیل می‌کند. در اینجا، حاکمیت همزمان نقش شکارچی و محافظ را ایفا می‌کند. این دوگانه، یکی از پیچیده‌ترین ویژگی‌های اقتصادسیاسی غارت است.
در این چارچوب، مفهوم «اهلی‌سازی» اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. اهلی‌سازی به معنای ایجاد نوعی وابستگی و اطاعت در جامعه است؛ به گونه‌ای که افراد نه تنها در برابر غارت مقاومت نکنند، بلکه آن را بپذیرند.
این فرآیند از طریق ابزارهای ایدئولوژیک، مذهبی و امنیتی تقویت می‌شود. اقتصادسیاسی غارت در اینجا به یک نظام بسته تبدیل می‌شود که در آن، هرگونه مخالفت به سرعت سرکوب می‌شود.
نتیجه این وضعیت، شکل‌گیری یک «هماهنگی ویرانگر» است؛ مفهومی که به توصیف نظمی می‌پردازد که در آن، منابع نه برای تولید، بلکه برای تصاحب و دفاع از تصاحب به کار می‌روند.
در چنین نظمی، بخش بزرگی از انرژی جامعه صرف محافظت در برابر تهدیدات داخلی و خارجی می‌شود. این امر، هزینه‌های اقتصادی را افزایش داده و ظرفیت‌های توسعه را از بین می‌برد.
اقتصادسیاسی غارت همچنین پیامدهای اجتماعی عمیقی دارد. افزایش نابرابری، گسترش فقر، نابودی طبقه متوسط و مهاجرت گسترده، تنها بخشی از این پیامدها هستند.
در نهایت، این نظام به نقطه‌ای می‌رسد که دیگر قادر به بازتولید خود نیست. زیرا منابعی که بر پایه آن شکل گرفته، به تدریج تحلیل می‌روند و جامعه‌ای که به عنوان طعمه در نظر گرفته شده، توان تحمل خود را از دست می‌دهد.
اقتصادسیاسی غارت در ایران، نه یک انحراف موقت، بلکه یک ساختار پایدار بوده است. ساختاری که در طول دهه‌ها، با ترکیب قدرت سیاسی، ایدئولوژی مذهبی و ابزارهای قهریه، به یک نظام پیچیده و خودتقویت‌شونده تبدیل شده است.
درک این واقعیت، شرط لازم برای فهم وضعیت کنونی کشور است. زیرا بدون شناخت منطق درونی این نظام، نمی‌توان ابعاد واقعی بحران اقتصادی و اجتماعی را درک کرد.
آرمین بهاری
منابع
- وهابی، مهرداد. «اقتصاد سیاسی غارت»، انتشارات کمبریج، ۲۰۱۵
- وهابی، مهرداد. «شیوه هماهنگی ویرانگر، انفال و سرمایه‌داری سیاسی»، پالگریو مک‌میلان، ۲۰۲۳
- رادیوزمانه ۷/۱/۱۴۰۵
- تلویزیون برابری ۲۱/۳/۱۴۰۲
- نشریه تیشک ۷/۲/۱۳۹۹
- آسو ۳۰/۱۱/۱۳۹۸
- نقد اقتصاد سیاسی ۳/۸/۱۳۹۴
