اقتصاد سیاسی فرسایش در ایران؛ چگونه جامعهای که زیر فشار فقر و رکود خم شده، میتواند از سازگاری اجباری به بازسازی زندگی و آزادی برسد؟
درختی که در برابر توفان فقط خم میشود، ممکن است از شکستن جان سالم به در ببرد؛ اما اگر ریشههایش پیوسته آسیب ببینند، دیگر فرصتی برای رشد نخواهد داشت. تفاوت میان خمشدن برای بقا و توانایی بازسازی، مسئلهای است که امروز جامعه ایران با آن روبهروست.
پلاستیسیته (Plasticity) به معنای قابلیت تغییر شکل دائمی و غیرقابل بازگشت است که هم در علم مواد (فیزیک و مهندسی) و هم در علوم اعصاب (پزشکی و روانشناسی) کاربرد گستردهای دارد.
پلاستیسیته مقاومت مفهومی است که میتواند این وضعیت را از منظری تازه توضیح دهد. این مفهوم در اندیشه کاترین مالابو، فیلسوف فرانسوی، به ظرفیت دریافت شکل، ایجاد شکل و حتی تخریب شکلهای تثبیتشده اشاره دارد. در مقابل، انعطافپذیری صرفاً به معنای سازگاری با شرایط موجود است. این تمایز برای فهم اقتصاد سیاسی ایران اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا ساختار حاکم سالهاست از مردم میخواهد با فقر، تورم، ناامنی و کاهش مستمر کیفیت زندگی کنار بیایند.
مسئله فقط تحمل بحران نیست. مسئله این است که چه کسی بحران را تولید میکند، چه کسانی هزینه آن را میپردازند و چه کسانی از استمرار آن سود میبرند.
از انعطافپذیری تحمیلی تا اقتصاد تسلیم
مالابو در کتاب «با مغزهایمان چه باید بکنیم؟» نسبت میان پلاستیسیته مغز، آزادی انسان و منطق نظامهای سیاسی و سرمایهداری معاصر را بررسی میکند. از نظر او، نظامهای حاکم، ظرفیت تغییرپذیری انسان را به انعطافپذیری بیپایان تقلیل میدهند. نیروی کار باید هر شرایطی را بپذیرد، خود را با هر بحران سازگار کند و مسئولیت شکستهای ساختاری را به دوش بکشد.
این منطق در اقتصاد سیاسی نظام ولایت مطلقه فقیه نیز شکلی خشنتر پیدا کرده است. کارگر باید با دستمزد ناکافی کنار بیاید. بازنشسته باید درمان خود را محدود کند. خانواده باید از آموزش، سفر و تغذیه مناسب چشم بپوشد. تولیدکننده باید با نوسان ارز، کمبود مواد اولیه و بازار بیرمق ادامه دهد.

در این ساختار، سازگاری به فضیلت اجباری تبدیل شده است. هرچه بحران عمیقتر میشود، مسئولیت بیشتری به افراد منتقل میکنند. گویی فقر نتیجه ناتوانی خانوارها در مدیریت هزینههاست، نه حاصل ساختاری که فرصتهای اقتصادی را نابرابر توزیع میکند.
اما جامعهای که دائماً مجبور به سازگاری است، لزوماً جامعهای مقاوم نیست. گاهی سازگاری طولانیمدت فقط نام دیگری برای فرسایش است.
رکود صنعتی؛ نشانه فرسودگی ساختاری
دادههای آماری مهرماه ۱۴۰۵ تصویری نگرانکننده از وضعیت تولید ارائه میکنند. بر اساس گزارش منتشرشده از شاخص مدیران خرید، شامخ صنعت به ۴۵.۷ رسیده است. این شاخص برای دوازدهمین ماه متوالی زیر مرز خنثای ۵۰ قرار دارد.

شاخص تولید به ۴۴.۵ و سفارشهای جدید به ۴۳.۹ رسیدهاند. شاخص فروش نیز عدد ۴۱.۶ را ثبت کرده است. همزمان، شاخص قیمت خرید مواد اولیه به ۹۴.۳ افزایش یافته و بالاترین سطح هفت سال اخیر را تجربه کرده است.
بیشتر بخوانید
فساد ساختاری در ایران؛ وقتی رانت به قاعده بازی تبدیل میشود – فصل پنجاه و ششم
این ارقام فقط نشانه کاهش فعالیت کارخانهها نیستند. آنها از اختلال در رابطه میان تولید، مصرف، سرمایهگذاری و اشتغال خبر میدهند. وقتی قدرت خرید خانوارها کاهش مییابد، بازار فروش کوچک میشود. وقتی بازار کوچک میشود، بنگاهها سرمایهگذاری را متوقف میکنند. سپس اشتغال آسیب میبیند و درآمد خانوارها بیشتر کاهش پیدا میکند.
این چرخه، رکود را به پدیدهای بازتولیدشونده تبدیل میکند.
در چنین شرایطی، تورم صنعتی ۱۴۷.۳ درصدی ثبتشده در تابستان ۱۴۰۵، عمق فشار هزینهها بر تولید را آشکارتر میکند. این رقم نشان میدهد قیمت تولیدکننده صنعتی نسبت به تابستان سال گذشته جهشی سنگین داشته است. بنابراین، صنعت همزمان با بحران فروش و افزایش هزینه نهادهها مواجه است.

سفرههای کوچک و جامعهای در آستانه فرسایش
بحران تولید در نهایت به زندگی روزمره مردم منتقل میشود. اقتصاد را نمیتوان فقط با شاخصهای کارخانهها و بازار ارز سنجید. معیار واقعی سلامت اقتصادی، امکان برخورداری انسانها از غذا، مسکن، درمان، آموزش و امنیت آینده است.
گزارشهای اقتصادی ارائهشده حتی در رسانههای حکومتی، از افزایش شدید قیمت اقلام خوراکی و دارویی حکایت دارند. خرید اقساطی مواد غذایی، کاهش وعدههای غذایی و حذف هزینههای درمان، نشانههایی از تغییر اجباری الگوی زندگی خانوارها هستند.
این تحولات پیامدهایی فراتر از فقر پولی دارند. کودکی که از آموزش مناسب محروم میشود، سالمندی که درمان را کنار میگذارد و کارگری که دائماً نگران از دست دادن شغل است، فقط درآمد کمتری ندارد. هرکدام بخشی از امکان مشارکت آزادانه در زندگی اجتماعی را از دست میدهند.
به این ترتیب، فقر به سازوکاری برای محدودکردن آزادی تبدیل میشود. انسانی که تمام انرژی خود را صرف تأمین نیازهای اولیه میکند، فرصت کمتری برای مشارکت فرهنگی، اجتماعی و سیاسی و حق تعیین سرنوشت خود خواهد داشت.

پلاستیسیته مقاومت؛ بازسازی به جای سازگاری
پلاستیسیته مقاومت دقیقاً در برابر همین منطق قرار میگیرد. این مفهوم به معنای تحمل بیشتر فشارها نیست. همچنین نباید آن را به نوعی روانشناسی خوشبینانه یا توصیه فردی برای تابآوری تقلیل داد.
مقاومت پلاستیک زمانی معنا پیدا میکند که جامعه بتواند شکلهای تحمیلی نظم موجود را به چالش بکشد و امکان شکلدادن به مناسبات تازه را ایجاد کند.
در اینجا یک تمایز اساسی وجود دارد. مردم نباید برای همیشه خود را با فقر، تبعیض و ناامنی سازگار کنند. آنها حق دارند ساختاری را تغییر دهند که این شرایط را بازتولید میکند.
اقتصاد سیاسی ایران با تمرکز قدرت، نبود شفافیت، امتیازهای انحصاری، ضعف پاسخگویی و محدودیت مشارکت عمومی گرفتار بحرانی عمیق شده است. در چنین نظمی، منابع اقتصادی و فرصتهای اجتماعی به شکل برابر توزیع نمیشوند. تصمیمهای کلان نیز بدون نظارت مؤثر شهروندان اتخاذ میشوند.
از این رو، بحران اقتصادی را نمیتوان صرفاً به خطاهای مدیریتی یا نوسانهای بازار تقلیل داد. مسئله، ساختار سیاسی و نهادی تولیدکننده این بحرانهاست.

دگرگونی بنیادین؛ شرط بازگشت زندگی انسانی
پلاستیسیته در معنای فلسفی خود فقط توانایی دریافت تغییر نیست؛ ظرفیت آفرینش شکلهای تازه نیز هست. تعمیم انتقادی این اندیشه به جامعه ایران، پرسشی بنیادین پیش میکشد: آیا مردم باید همچنان هزینه بقای یک ساختار فرسوده را بپردازند یا حق دارند نظمی متفاوت بنا کنند؟
پاسخ دموکراتیک به این پرسش، از ضرورت گذار کامل از ساختار اقتدارگرای کنونی به نظمی مبتنی بر حاکمیت مردم آغاز میشود. چنین گذاری باید بر آزادیهای سیاسی، جدایی نهاد دین از دولت، برابری شهروندان، استقلال قوه قضاییه و پاسخگویی نهادهای عمومی استوار باشد.
در عرصه اقتصادی نیز مالکیت و فعالیت خصوصی، تعاونیها و بخش عمومی پاسخگو باید در چارچوب قانون و نظارت دموکراتیک فعالیت کنند. انحصار، رانت و امتیازهای غیرپاسخگو باید جای خود را به رقابت سالم، شفافیت و عدالت اجتماعی بدهند.
این تحول را نمیتوان با جابهجایی چند مدیر یا اصلاحات محدود درون ساختار موجود جایگزین کرد. جامعه برای بازسازی ظرفیت تولید، احیای رفاه عمومی و بازگرداندن اعتماد اجتماعی، به تغییر بنیادین مناسبات قدرت نیاز دارد.
از جامعه خمشده تا جامعه شکلدهنده آینده
در ادبیات فارسی، خمشدن همواره مترادف شکست نیست؛ اما هیچ درختی نیز با خمماندن دائمی به جنگل تبدیل نمیشود. تفاوت در این است که آیا خمشدن مقدمه بازگشت و رویش است یا سرآغاز فرسودگی.
جامعه ایران سالها هزینه تورم، رکود، تبعیض و محدودیت را پرداخته است. اکنون مسئله فقط عبور از یک دوره دشوار اقتصادی نیست. مسئله بازپسگیری حق جامعه برای تصمیمگیری درباره سرنوشت خویش است.
الاستیسیته تسلیم، انسان را به شرایط موجود وابسته میکند؛ پلاستیسیته مقاومت، امکان تغییر خود شرایط را به رسمیت میشناسد.
رفتار الاستیک (Elasticity) به توانایی یک جسم جامد برای بازگشت کامل به شکل و اندازه اولیه خود پس از برداشته شدن نیروی خارجی گفته میشود. این ویژگی به معنای انعطافپذیری و کشسانی ماده است.
نبرد اصلی بر سر همین تفاوت است: اینکه مردم فقط نیرویی برای تحمل بحران باشند یا به نیرویی برای ساختن آینده تبدیل شوند. زندگی انسانی با سازگاری بیپایان با فقر احیا نمیشود. این زندگی به آزادی، عدالت، کرامت و نظمی نیاز دارد که شهروندان بتوانند آن را شکل دهند.
آرمین بهاری
منابع
- Catherine Malabou، What Should We Do with Our Brain؟، FordhamUniversity Press، 2008
- کاترین مالابو زبانشناس و فیلسوف فرانسه – شرق ۲۳/۷/۱۳۹۶
- نگاهی به نظریات کاترین مالابو، فیلسوف فرانسوی: نفوذ نورولوژی در فلسفه قارهای – دکتر نجل رحیم
- رکود در بخش صنعت به دوازدهمین ماه پیاپی رسید – دنیای سرمایه ۲۵/۸/۱۴۰۵
- گزارش شاخص مدیران خرید صنعت و اقتصاد ایران، مهر ۱۴۰۵- دنیای اقتصاد
- تیر تورم ۱۴۷ درصدی در قلب تولید / صنعت در حال فلج شدن، وزیر در حال تماشا؟! – اقتصادران ۲۵/۸/۱۴۰۵
- جهش ۳۸ واحد درصدی تورم نقطهبهنقطه در تابستان – خبرآنلاین ۱۳/۸/۱۴۰۵
- از تُن ماهی قسطی تا تخم مرغ ۲۷ هزار تومانی/ یک تورم نجومی جدید در راه است؟ – تجارت نیوز ۲۳/۸/۱۴۰۵
- بحران اقتصادی، به بحرانهای اجتماعی و سیاسی دامن خواهد زد – اقتصادنیوز ۲۵/۸/۱۴۰۵
- تورم تولیدکننده در ایران به رکورد تاریخی ۱۱۷ درصد رسید – صدای امریکا ۲/۸/۱۴۰۵







