ورشکستگی پنهان در اقتصاد ایران؛ از ناترازی تا فروپاشی اجتماعی
پرسش اصلی این است: از منظر علم اقتصاد، آیا می‌توان از «ورشکستگی اقتصاد ایران» سخن گفت؟ این تعبیر در ادبیات رایج اقتصاد کلان کم‌کاربرد است، اما وقتی شاخص‌های بنیادین از کار می‌افتند و پیوند اقتصاد با جامعه فرو می‌ریزد، مفهوم ورشکستگی دیگر صرفاً یک استعاره نیست.
ورشکستگی اقتصاد ایران در نخستین لایه خود، به معنای ناتوانی مزمن در ایفای کارکردهای پایه‌ای اقتصاد است. اقتصاد باید ثبات پولی ایجاد کند، سرمایه‌گذاری را ممکن سازد و افق آینده را قابل پیش‌بینی کند. در اقتصاد تحت سلطه نظام ولایت مطلقه فقیه، هر سه کارکرد به‌طور ساختاری مختل شده‌اند.
تورم‌های مزمن بالای ۴۰ درصد، سقوط مداوم ارزش پول ملی و جهش‌های ارزی چندده‌برابری طی هفت سال، نشانه اختلالی تصادفی نیست. این وضعیت، علامت فروپاشی نظم پولی است. وقتی پول، کارکرد ذخیره ارزش را از دست می‌دهد، اقتصاد کلان وارد وضعیت ورشکستگی کارکردی می‌شود.
در سطح اقتصاد خرد، ورشکستگی یعنی ناتوانی در پرداخت تعهدات. در سطح کلان، ورشکستگی یعنی ناتوانی در بازتولید نظم اقتصادی. اقتصاد ایران سال‌هاست که از بازتولید خود عاجز است. رشد نزدیک به صفر، سرمایه‌گذاری منفی و فرار سرمایه انسانی، نشانه‌های همین ناتوانی‌اند.
ناترازی مزمن؛ زبان فنی ورشکستگی اقتصاد ایران
برخی ترجیح می‌دهند به‌جای واژه ورشکستگی، از «ناترازی» سخن بگویند. اما ناترازی در اقتصاد ایران، یک وضعیت موقت یا اصلاح‌پذیر نیست. ناترازی بودجه، ناترازی بانکی، ناترازی انرژی و ناترازی صندوق‌های بازنشستگی، هم‌زمان و انباشته عمل می‌کنند.
کسری بودجه مزمن، به اسب سرکشی بدل شده که هر سال اقتصاد را لگدمال می‌کند. افزایش بی‌سابقه اعتبارات هزینه‌ای، رشد تملک دارایی‌های مالی و انتقال بدهی‌ها به آینده، نشان می‌دهد دولت، حتی توان مدیریت بقای مالی خود را ندارد.
وقتی بودجه عمرانی به ضربه‌گیر کسری جاری تبدیل می‌شود، اقتصاد از آینده‌اش خرج می‌کند. این دقیقاً تعریف ورشکستگی است: مصرف سرمایه به‌جای انباشت آن. در چنین شرایطی، تداوم ظاهری دولت، نشانه سلامت اقتصادی نیست؛ نشانه تعلیق فروپاشی است.
ورشکستگی اقتصاد ایران فقط عدد و جدول نیست. این ورشکستگی، اجتماعی شده است. تورم سبد معیشت بالای صد درصد و رشد درآمدهای اسمی بسیار پایین‌تر، به فرونشست گسترده خانوارها انجامیده است. طبقه متوسط، که ستون فقرات ثبات اجتماعی است، در حال اضمحلال است.
فروپاشی اجتماعی؛ پیامد نهایی ورشکستگی اقتصاد ایران
رکود تورمی مزمن، همان موریانه‌ای است که دیوار جامعه را از درون می‌خورد. بیکاری جوانان تحصیل‌کرده، مهاجرت نخبگان و گسترش شاغلان فقیر، نشانه‌های زوال سرمایه انسانی‌اند. اقتصادی که نیروی مولدش را از دست می‌دهد، عملاً ورشکسته است.
نظام حاکم در برابر این روند، یا منفعل است یا انکارگر. انبوه بیانیه‌ها و نزاع‌های درون ساختار اقتدار، جایگزین تصمیم‌گیری عقلانی شده است. فقدان اجماع راهبردی، اقتصاد را در وضعیت «نه جنگ، نه صلح» نگه داشته است؛ وضعیتی که بیشترین هزینه را به جامعه تحمیل می‌کند.
در چنین فضایی، حتی زبان علم اقتصاد نیز به بن‌بست می‌رسد. وقتی اصول بدیهی مانند رابطه تورم و نقدینگی، یا نقش انتظارات تورمی نادیده گرفته می‌شوند، دیگر نمی‌توان از سیاست‌گذاری اقتصادی سخن گفت. آنچه باقی می‌ماند، مدیریت بحران برای بقای سیاسی است.
پیش‌بینی ابرتورم‌های چندصد یا چندهزار درصدی، اگرچه ممکن است محقق نشود، اما نفس باورپذیری آن، نشانه فروپاشی اعتماد عمومی است. اقتصادی که جامعه‌اش به پول ملی ایمان ندارد، پیشاپیش ورشکسته است.
ورشکستگی اقتصاد ایران، صرفاً نتیجه تحریم یا شوک خارجی نیست. تحریم، ضربه‌گیر یک ساختار سالم را می‌شکند؛ اما ساختار اقتصادی رژیم ایران، پیش از تحریم نیز شکننده بود. فساد سیستماتیک، رانت‌جویی نهادینه و حذف جامعه از فرآیند تصمیم‌گیری، اقتصاد را از درون تهی کرده است.
در نهایت، پرسش «ورشکسته یا ناتراز» شاید پرسشی فنی به نظر برسد، اما پاسخ آن سیاسی است. اقتصادی که قادر به تأمین حداقل‌های زندگی شرافتمندانه نیست، اقتصادی که آینده را می‌سوزاند و جامعه را تهی می‌کند، در معنای عمیق کلمه ورشکسته است؛ حتی اگر هنوز نفس بکشد.
آرمین بهاری
منابع:
شرق، ۲۴/۹/۱۴۰۴
ایرنا، ۲۳/۹/۱۴۰۴
دنیای اقتصاد، ۲۱ و ۲۴/۹/۱۴۰۴
اکوایران، ۲۴/۹/۱۴۰۴
همشهری، ۲۴/۹/۱۴۰۴
