سقوط قدرت خرید مردم تصویری روشن از کوچکشدن سفره خانوارها
کاهش مصرف گوشت و فقر غذایی در ایران دیگر فقط یک تغییر در الگوی غذایی نیست. آمارهای اقتصادی از فشار فزاینده بر سفره خانوارها خبر میدهند. بر اساس دادههای مطرحشده در گزارشهای اقتصادی داخلی، مصرف سرانه گوشت در ایران کاهش یافته است. این کاهش در مورد گوشت قرمز شدت بیشتری دارد.
مصرف سرانه کل گوشت از حدود ۳۵ کیلوگرم در سال ۱۳۸۳ به حدود ۲۵ کیلوگرم در سال ۱۴۰۳ رسیده است. مصرف گوشت قرمز نیز از حدود ۱۴ کیلوگرم به حدود ۵ کیلوگرم کاهش یافته است. این ارقام، کاهش قابل توجه سهم گوشت قرمز در سبد غذایی خانوار را نشان میدهند.
بانک جهانی نیز پیشتر تغییر مشابهی را در الگوی غذایی خانوار ایرانی ثبت کرده بود. بر اساس یک گزارش این نهاد، مصرف سرانه مرغ افزایش یافته و مصرف گوشت قرمز کاهش پیدا کرده است. این تغییر به معنای انتخاب آزادانه یک غذای جایگزین نیست. برای بخش بزرگی از خانوارها، قیمت تعیینکننده اصلی انتخاب غذایی شده است. در چنین شرایطی، مرغ جای گوشت قرمز را میگیرد. کاهش مصرف ماهی و دیگر مواد غذایی گرانتر نیز همین روند را نشان میدهد.
فقر غذایی و کوچ اجباری به کالاهای ارزانتر
وقتی درآمد خانوار با سرعت افزایش قیمتها هماهنگ نمیشود، ترکیب سفره تغییر میکند. خانوار ابتدا کالاهای گرانتر را کاهش میدهد. سپس کالاهای ارزانتر جای آنها را میگیرند. در مراحل شدیدتر، خانوار از مقدار مصرف نیز کم میکند. این روند را میتوان در کاهش مصرف گوشت قرمز مشاهده کرد.
گزارشهای اقتصادی منتشرشده در رسانههای حکومت ایران، کاهش مصرف سرانه گوشت و افزایش سهم مرغ را نشان میدهند. در واقع، فقر غذایی فقط به معنای گرسنگی نیست. کاهش کیفیت و تنوع مواد غذایی نیز بخشی از همین پدیده است.
بیشتر بخوانید
دادههای بینالمللی نیز تصویر مشابهی ارائه میکنند. فائو در پایگاه ترازهای غذایی خود، الگوی عرضه و مصرف مواد غذایی کشورها را بررسی میکند. در سطح جهانی نیز دسترسی به غذای سالم برای میلیونها نفر دشوار شده است. بانک جهانی میگوید حدود ۲.۶ میلیارد نفر در سال ۲۰۲۴ توان خرید یک رژیم غذایی سالم را نداشتند. اما در ایران، تورم مزمن فشار بیشتری بر قدرت خرید خانوار وارد کرده است. بانک جهانی نرخ تورم ایران در سال ۲۰۲۵ را ۴۲.۲ درصد ثبت کرده است.
گوشت گرانتر از بسیاری از کالاها
بر اساس دادههای مطرحشده در گزارشهای داخلی، قیمت گوشت طی سالهای ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ رشد بسیار شدیدی داشته است. این افزایش از رشد شاخص کل قیمتها نیز بیشتر بوده است. چنین وضعیتی مستقیماً بر فقر غذایی اثر میگذارد. زیرا مواد غذایی از نخستین هزینههایی هستند که خانوار نمیتواند آنها را حذف کند.
خانوار میتواند خرید پوشاک را عقب بیندازد. اما برای غذا ناچار به پرداخت هزینه است. در نتیجه، فشار تورمی ابتدا خود را در کیفیت غذا نشان میدهد و گوشت قرمز کمتر خریداری میشود یا ماهی کمتر به سفره میآید.
کالاهای ارزانتر جای مواد غذایی گرانتر را میگیرند. مسئله تنها قیمت یک کالا نیست. موضوع اصلی، کاهش قدرت خرید درآمد خانوار است.
اقتصاد گرفتار تورم و کاهش درآمد واقعی
بانک جهانی از فشارهای ساختاری بر اقتصاد ایران سخن گفته است. این نهاد، تورم بالا، کاهش درآمد واقعی و اختلالهای ناشی از تحریم و درگیری را از عوامل فشار بر اقتصاد میداند. در یک گزارش بانک جهانی نیز تأکید شده است که فشارهای تورمی بر خانوارهای کمدرآمد اثر شدیدتری دارد و این اثر خودش را در فقر غذایی مردم نشان میدهد.
این گزارش، کسری بودجه، مشکلات ترازنامه بانکها و رشد نقدینگی را از عوامل مهم تورم معرفی میکند. بنابراین نمیتوان کاهش مصرف گوشت را فقط با رفتار مصرفکننده توضیح داد. وقتی درآمد واقعی کاهش پیدا میکند، الگوی مصرف نیز تغییر میکند.
جنگ و هزینهای که به سفره مردم منتقل میشود
جنگ و تنش نظامی نیز هزینه اقتصادی مستقیمی ایجاد کرده است. اختلال در تجارت، صادرات نفت، حملونقل و واردات میتواند فشار تورمی ایجاد کرده که بیشترین آسیب آن هم متوجه مردم ایران است. بانک جهانی نیز نسبت به آثار درگیری بر اقتصاد، تورم و امنیت غذایی ایران هشدار داده است. در سال ۲۰۲۵، مؤسسه پژوهشهای صلح استکهلم (SIPRI) هزینه نظامی ایران را حدود ۷.۴ میلیارد دلار برآورد کرد. این رقم نسبت به سال قبل ۵.۶ درصد کاهش واقعی داشت.
SIPRI همزمان اعلام کرده است که بخشی از هزینههای نظامی ایران خارج از بودجه رسمی تأمین میشود. در سال ۲۰۲۶ نیز درگیری نظامی ایران و آمریکا و اسرائیل فشارهای تازهای بر اقتصاد ایران وارد کرده است. گزارش رویترز از تشدید بحران اقتصادی، اختلال در صادرات نفت و افزایش فشارهای اقتصادی ناشی از جنگ خبر میدهد.
فقر غذایی معلول سیاستهای ضدمردمی حکومت ایران
یکی از دلایل فقر غذایی سیاستهای خانمانسوز حکومتی است که هم در باتلاق بحرانهای اقتصادی گرفتار است و هم به دلیل سیاستهای سرکوبگرانه، بحران بقاء به یک کابوس وحشتناک برای آن تبدیل شده است.
تصویر امروز اقتصاد ایران، تصویری از فشار همزمان تورم، کاهش قدرت خرید، مشکلات ساختاری و نااطمینانی اقتصادی است. فقر غذایی یکی از ملموسترین پیامدهای این وضعیت محسوب میشود. وقتی گوشت قرمز از سبد بسیاری از خانوارها حذف میشود، مسئله فقط یک ماده غذایی نیست. این تغییر نشانهای بارز از کاهش رفاه و کوچکشدن سفره خانوار است.
سیاستهای اقتصادی حکومت ایران طی سالهای طولانی نتوانستهاند تورم مزمن را مهار کنند. تحریمها و تنشهای خارجی نیز فشارهای موجود را تشدید کردهاند. همزمان، اختصاص منابع به حوزه نظامی و ادامه سیاستهای منطقهای هزینههای اقتصادی خود را دارد.
SIPRI نیز درباره استفاده از منابع خارج از بودجه رسمی برای بخشی از برنامههای نظامی ایران گزارش داده است. اما پاسخ به این پرسش که «چرا حکومت به معیشت مردم توجه کافی ندارد؟» به دلیل تصمیمهای بودجهای بهخصوص در تهیه و ساخت جنگافزارهای غیرمتعارف و از طرفی سیاستهای پولی، ساختار قدرت و اولویتهای امنیتی است. آنچه آمار با وضوح بیشتری نشان میدهد، نتیجه این سیاستها است. تورم بالا، کاهش قدرت خرید، تغییر اجباری الگوی مصرف و افزایش فشار بر خانوارهای کمدرآمد.
در نهایت، سفره مردم به یکی از مهمترین میدانهای سنجش عملکرد اقتصادی حکومت تبدیل شده است. وقتی گوشت، ماهی و دیگر اقلام مغذی از سبد خانوار حذف میشوند، بحران دیگر فقط یک شاخص اقتصادی نیست. بحران به کیفیت زندگی و امنیت غذایی مردم رسیده است.
منابع
- مرکز آمار ایران
- بانک جهانی
- سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO)
- مؤسسه پژوهشهای صلح استکهلم (SIPRI)
- رسانه حکومتی دنیای اقتصاد و سلامت نیوز ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ «گوشت قرمز از سفره ایرانها حذف شد»