سال‌ها سوءمدیریت شهرها را به کانون بحران تبدیل کرده است
بر اساس شواهد علمی سیلاب شهری نتیجه نابودی پوشش گیاهی و ساخت‌وساز در مسیر رودخانه‌ها تا شبکه‌های ناکارآمد دفع آب در حکومت ایران است. پژوهش‌های علمی نشان می‌دهند که بخش بزرگی از بحران آب‌گرفتگی شهرهای ایران نتیجه مستقیم مداخلات انسانی و ضعف مدیریت شهری در حکومت ایران است. حال این سوال مطرح می‌شود که چرا خیابان‌های ایران با هر بارندگی زیر آب می‌روند؟
بررسی علمی در این رابطه می‌گوید که نقش شهرسازی بی‌ضابطه، تخریب طبیعت، تغییر اقلیم و سوءمدیریت در تشدید سیلاب شهری دخالت دارند.
سیلاب شهری جاری می‌شود اما حکومت‌گران از کنار ماجرا عبور می‌کنند
هر بار که باران در شهرهای ایران می‌بارد، تصاویر خیابان‌های غرق‌شده، خودروهای گرفتار در آب، تخریب معابر و خسارت به خانه‌ها و مغازه‌ها تکرار می‌شود. مسئولان نیز معمولاً با عباراتی مانند بارندگی شدید، شرایط جوی غیرمنتظره و حجم بالای نزولات آسمانی از کنار ماجرا عبور می‌کنند. اما پرسش اساسی این است: چرا بارانی که در بسیاری از کشورهای جهان بخشی از چرخه طبیعی زندگی شهری است، در شهرهای ایران به بحرانی تکرارشونده تبدیل می‌شود؟
بررسی پژوهش‌های علمی داخلی و بین‌المللی نشان می‌دهد که مسئله را نمی‌توان صرفاً به شدت بارندگی نسبت داد. سیلاب شهری در ایران حاصل ترکیب تغییرات اقلیمی، تخریب محیط‌زیست، شهرسازی نامتوازن، کاهش نفوذپذیری زمین و ضعف زیرساخت‌های مدیریت آب‌های سطحی است. این عوامل در کنار یکدیگر، ظرفیت طبیعی شهرها برای جذب و هدایت آب را از بین برده‌اند.
بررسی عوامل مهم در جاری شدن سیلاب شهری
۱. شهرسازی بی‌ضابطه؛ تبدیل زمین به سطحی نفوذناپذیر
یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید سیلاب، گسترش ساختمان‌ها، خیابان‌ها، پارکینگ‌ها و سطوح آسفالتی و بتنی است. در شرایط طبیعی، بخشی از آب باران در خاک نفوذ می‌کند، بخشی توسط پوشش گیاهی جذب می‌شود و باقی‌مانده به‌تدریج وارد مسیرهای آبراهه‌ای می‌شود.
اما با گسترش ساخت‌وساز، این چرخه مختل می‌شود. آب به‌جای نفوذ در زمین، به‌سرعت روی سطح حرکت می‌کند و حجم زیادی از رواناب در مدت کوتاهی وارد خیابان‌ها و شبکه‌های جمع‌آوری آب می‌شود و سیلاب شهری اتفاق می‌افتد.
پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ در مجله علمی Land منتشر شده، تغییرات حوضه آبریز دارآباد تهران را بررسی کرده است. بر اساس این مطالعه، سهم اراضی ساخته‌شده از ۴۳.۴۹ درصد در سال ۲۰۰۰ به ۵۶.۵۱ درصد در سال ۲۰۲۲ افزایش یافته است. مدل‌سازی پژوهش نشان می‌دهد این تغییر کاربری با افزایش حدود ۶۰ درصدی حجم سیلاب و دبی اوج در بارندگی با دوره بازگشت ۲۵ ساله همراه بوده است.
این آمار نشان می‌دهد که توسعه شهری بدون ملاحظات زیست‌محیطی چگونه می‌تواند خطر سیلاب را افزایش دهد.
۲. تخریب طبیعت و نابودی مسیرهای طبیعی آب
عامل مهم دیگر در سیلاب شهری، تخریب پوشش گیاهی، کاهش فضاهای سبز، دست‌اندازی به حریم رودخانه‌ها و مسدود کردن مسیل‌های طبیعی است. رودخانه‌ها و مسیل‌ها مسیرهای طبیعی انتقال آب هستند. وقتی این مسیرها با ساختمان‌سازی، جاده‌کشی و پروژه‌های عمرانی محدود یا مسدود می‌شوند، آب راه طبیعی خود را از دست می‌دهد و به مناطق مسکونی و معابر شهری هجوم می‌آورد.
مطالعات مربوط به حوضه‌های آبریز ایران نیز نشان می‌دهند تغییر کاربری زمین، جنگل‌زدایی و گسترش فعالیت‌های کشاورزی در افزایش رواناب نقش دارند. بنابراین، بحران فقط به داخل شهرها محدود نیست؛ تخریب طبیعت در بالادست نیز می‌تواند خطر سیلاب را در مناطق پایین‌دست افزایش دهد.
۳. زیرساخت‌های فرسوده و مدیریت ناکارآمد آب‌های سطحی
حتی اگر بارندگی شدید باشد، وجود شبکه مهندسی‌شده زهکشی می‌تواند از تبدیل بخش بزرگی از رواناب به آب‌گرفتگی جلوگیری کند. اما شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی در بسیاری از مناطق شهری با مشکلاتی مانند ظرفیت ناکافی، انسداد کانال‌ها، رسوب‌گذاری، نگهداری نامناسب و نبود هماهنگی میان طرح‌های عمرانی روبه‌رو است.
بیشتر بخوانید
۴. تغییر اقلیم؛ بارش‌های شدیدتر و زیرساخت‌های عقب‌مانده
تغییرات اقلیمی نیز معادله را پیچیده‌تر کرده است. افزایش احتمال بارش‌های سنگین در برخی مناطق و تغییر الگوی زمانی بارندگی، فشار بیشتری بر زیرساخت‌هایی وارد می‌کند که بر اساس داده‌های اقلیمی گذشته طراحی شده‌اند. باید توجه داشت که هر بارندگی شدید را نمی‌توان مستقیماً به تغییر اقلیم نسبت داد؛ اما تغییر اقلیم می‌تواند شدت و احتمال برخی رخدادهای حدی را افزایش دهد. بنابراین، طراحی شهری باید با شرایط اقلیمی جدید و سناریوهای آینده سازگار شود.
۵. راه‌حل علمی وجود دارد؛ اما اراده مدیریتی ضروری است
پژوهش‌های بین‌المللی و گزارش هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم (IPCC) بر استفاده از زیرساخت‌های سبز برای کاهش خطر سیلاب شهری تأکید دارند. ایجاد باغ‌های بارانی، بام‌های سبز، کف‌پوش‌های نفوذپذیر، تالاب‌های شهری، حوضچه‌های ذخیره آب و احیای مسیل‌ها از جمله راهکارهای مؤثر هستند.
در مطالعه حوضه دارآباد نیز مدل‌سازی نشان داده است که ترکیب روش‌هایی مانند بام سبز، حوضچه‌های نفوذ، آبراهه‌های گیاهی و کف‌پوش نفوذپذیر می‌تواند حجم رواناب و دبی اوج را کاهش دهد.
سیلاب شهری هزینه ناکارآمدی مدیریت در حکومت ایران
سیلاب شهری فقط یک حادثه طبیعی نیست؛ در بسیاری از موارد، شدت خسارت آن محصول تصمیم‌های انسانی است. وقتی طبیعت تخریب می‌شود، مسیل‌ها زیر ساخت‌وساز می‌روند، فضای سبز قربانی توسعه نامتوازن می‌شود و زیرساخت‌های شهری متناسب با رشد جمعیت و تغییرات اقلیمی توسعه نمی‌یابند، باران به بحرانی اجتماعی و اقتصادی تبدیل می‌شود.
مسئله اساسی این است که مسئولیت این وضعیت را نمی‌توان با عبارت تکراری «بارندگی غیرمنتظره» از دوش مدیران نالایق برداشت. باید مشخص شود چه کسانی مجوز ساخت‌وساز در حریم رودخانه‌ها را صادر کرده‌اند، چرا مسیرهای طبیعی آب تخریب شده‌اند، بودجه‌های مدیریت بحران چگونه هزینه شده‌اند و چرا شبکه‌های دفع آب‌های سطحی متناسب با نیاز شهرها توسعه نیافته‌اند.
مردم نباید هزینه ناکارآمدی مدیریت شهری را با جان، خانه و دارایی خود بپردازند. باران یک پدیده طبیعی است؛ اما تبدیل باران به فاجعه، در بسیاری از موارد نتیجه تصمیم‌های نادرست و فقدان مدیریت در حکومت ایران است.
منابع
- مجله علمی لند دسامبر ۲۰۲۴ «پژوهش حوضه دارآباد تهران…»
- مجله علمی IPCC ۲۰۲۲ «گزارش ششم هیئت بین‌دولتی تغییر اقلیم (IPCC)…»
- رسانه حکومتی اکو ایران ۱۷ آبان‌ماه ۱۴۰۵ «چرا خیابان‌های ایران با هر بارندگی زیر آب می‌روند؟»
