سفر پزشکیان به روسیه بازتاب‌دهنده مرحله جدیدی از وابستگی ایران به روسیه است، وابستگی‌ای که در سایه تشدید تحریم‌ها و انزوای دیپلماتیک ایران از سوی غرب به‌طور قابل‌توجهی افزایش یافته است. این سفر، که انتظار می‌رود به نهایی شدن توافق‌نامه‌ای استراتژیک میان دو کشور منجر شود، پرسش‌هایی درباره منافع بلندمدت حکومت ایران و جایگاه آن در نظم ژئوپلیتیکی جهان مطرح می‌کند.
توافق مورد بحث، در ۴۷ماده تنظیم شده و حوزه‌های متنوعی از جمله همکاری‌های نظامی، انرژی هسته‌ای، فناوری پیشرفته و مقابله با تحریم‌ها را شامل می‌شود. اگرچه این توافق در نگاه نخست به‌عنوان ابزاری برای تقویت توانمندی‌های حکومت ایران در برابر فشارهای خارجی تلقی می‌شود، اما عدم شفافیت در فرایند مذاکره و تصویب آن، نگرانی‌هایی جدی درباره تاثیرات احتمالی آن بر حاکمیت و استقلال ملی برانگیخته است.
پیشینه تاریخی و چالش‌های کنونی
این همکاری استراتژیک ادامه‌دهنده روندی است که در سال ۲۰۰۱، در دوران ریاست‌جمهوری محمد خاتمی، آغاز شد. در آن زمان، ایران و روسیه توافق‌نامه‌ای را در حوزه‌های انرژی، دفاع و نظامی به امضاء رساندند. اما تجربه گذشته نشان داده است که بسیاری از این توافقات، به‌ویژه در موارد مشابه با چین، به‌طور کامل در اختیار افکار عمومی قرار نگرفته و وابستگی‌ها و هزینه‌های نامشخصی برای کشور به همراه داشته است.
برخی تحلیلگران بر این باورند که توافق جدید نیز ممکن است از این الگو تبعیت کند. درحالی‌که مقامات رسمی بر تقویت همکاری‌ها تأکید دارند، عدم شفافیت و نبود اطلاع‌رسانی جامع به مردم، به کاهش اعتماد عمومی منجر خواهد شد.
نقش روسیه در این شراکت: شریک عمل‌گرایانه یا بازیگری فرصت‌طلب؟
از منظر ژئوپلیتیکی، حکومت ایران و روسیه ممکن است اهداف مشترکی در مقابله با نفوذ غرب داشته باشند، اما ماهیت روابط آن‌ها همواره نابرابر بوده است. مسکو، حکومت ایران را به‌عنوان یک شریک فرعی در استراتژی‌های کلان خود می‌بیند. این نگاه در رفتارهای مسکو به‌ویژه در ارتباط با مسائل ناتو، اوکراین و مذاکرات با غرب مشهود است. به گفته احمد وخشیته، استاد دانشگاه دوستی ملل، پوتین از حکومت ایران به‌عنوان بخشی از پازل بزرگ‌تر خود در تعاملات با ایالات متحده و سایر قدرت‌های غربی استفاده می‌کند.
در این راستا، پوتین به‌دنبال تثبیت جایگاه خود در مذاکره با غرب است و حکومت ایران، بیشتر به‌عنوان ابزاری برای تقویت مواضع مسکو عمل می‌کند. تجربه سوریه نشان داده است که مسکو همواره بر اساس منافع خود تصمیم‌گیری کرده و در مواقعی که این منافع با نیازهای ایران در تضاد بوده، اولویت‌های ایران را نادیده گرفته است.
ابعاد اقتصادی همکاری‌ها: ضرورتی نابرابر
جنگ اوکراین و تحریم‌های مرتبط با آن، روابط اقتصادی ایران و روسیه را به‌شدت گسترش داده است. حکومت ایران برای تامین نیازهای اساسی مانند غلات، به مسکو متکی شده و این وابستگی، تعادل اقتصادی روابط را به‌ضرر تهران تغییر داده است. در حالی که ایران به‌شدت به واردات از روسیه نیاز دارد، اولویت‌های مسکو هم‌چنان بر اساس اهداف ژئوپلیتیکی تعریف می‌شود.
به گفته وخشیته استاد دانشگاه دوستی ملل، این روابط بیشتر به نفع مسکو است که از ضعف اقتصادی و انزوای ایران بهره می‌برد تا موقعیت خود را در منطقه و در برابر غرب تقویت کند. در عین حال، تهران با امید به تقویت توانمندی‌های خود در برابر تحریم‌ها، به گسترش این همکاری ادامه می‌دهد، هرچند پیامدهای بلندمدت آن هنوز مشخص نیست.
در همین زمینه
رسوایی جدید برای خامنهای؛ روسیه ۴هزار نیروی سپاه را از سوریه فراری داد!
همکاری نظامی و پیامدهای بین‌المللی
همکاری‌های نظامی ایران و روسیه نیز موضوعی حساس و جنجالی است. از یک سو، این همکاری‌ها توان نظامی ایران را افزایش می‌دهد، اما از سوی دیگر، به تقویت اتهامات غرب مبنی بر استفاده روسیه از پهپادهای ایرانی در جنگ اوکراین دامن زده است. این اتهامات، خطرات سیاسی و اقتصادی بیشتری برای ایران به همراه داشته و می‌تواند به‌تشدید انزوای بین‌المللی آن منجر شود.
چشم‌انداز استراتژیک، شرق به‌جای غرب؟
سفر پزشکیان به مسکو در راستای سیاست کلان علی خامنهای برای تقویت روابط با شرق و کاهش وابستگی به غرب ارزیابی می‌شود. این دیدگاه که بر مقابله با هژمونی غرب تأکید دارد، ایران را به سمت شراکت‌های استراتژیک با قدرت‌های شرقی مانند روسیه و چین سوق داده است. با این حال، این شراکت‌ها ایران را در مدار کشورهایی قرار می‌دهد که اهداف خاص خود را دنبال می‌کنند و منافع ملی ایران در اولویت دوم آن‌ها قرار دارد.
نتیجه‌گیری،فرصت‌ها و تهدیدها
واقعیت این است که سفر پزشکیان به مسکو زاییده ضعف و درماندگی رژیم در تعادل قوای جدید جهانی است. رژیم ایران با این‌که مدعی است که شکست‌اش در سوریه حاصل خیانت روسیه بوده است اما اکنون به‌دلیل انزوای شدید منطقه‌ای و جهانی بار دیگر مجبور شده است که به سمت مسکو دست دراز کند. این سفر آن هم در آستانه ورود ترامپ به کاخ سفید ممکن است بیانگر وحشت و سراسیمگی خامنهای در دنیای جدید باشد. او تلاش می‌کند با گره زدن بیشتر خود به مسکو در بحران‌هایی که پیش‌بینی می‌شود طی ماه‌های آینده با آن مواجه شود متحدی داشته باشد. اما فراموش کرده است که از سوریه درس بگیرد!
