فاجعه زیست‌محیطی در جعفرآباد قم؛ طبیعت را می‌فروشند، گردوغبارش را مردم تنفس می‌کنند
برای شهرستانی با حدود ۲۰ هزار نفر جمعیت، وجود ۵ معدن ماسه چه معنایی دارد؟ توسعه یا تخریب؟ در جعفرآباد قم، آنچه امروز دیده می‌شود فقط چند معدن نیست. این تصویر، زخم‌هایی عمیق بر پیکر طبیعت منطقه است.
تپه‌های تراشیده و چاله‌های رهاشده
تپه‌های طبیعی منطقه روزگاری سد راه طوفان‌های شن بودند. امروز این تپه‌ها یکی پس از دیگری تراشیده و نابود شده‌اند. معدن‌کاری در جعفرآباد قم، سپر طبیعی ناحیه را از میان برده است. هر تپه تراشیده‌شده، مانعی کمتر در برابر باد و شن است.
در جعفرآباد قم به جای تپه‌ها، چاله‌هایی با عمق ۴۰ تا ۵۰ متر باقی مانده است. این گودال‌ها بدون ایمن‌سازی رها شده‌اند و چهره‌ی منطقه را دگرگون کرده‌اند. این وضعیت، نشانه‌ی بهره‌برداری بدون بازسازی و احیای زمین است.
پرسش ساده است: چرا با هر وزش باد، آسمان پر از گردوخاک می‌شود؟ بخش مهمی از پاسخ را باید در همین معادن جست‌وجو کرد. سپرهای طبیعی، قربانی منافع کوتاه‌مدت شده‌اند. این معامله، طبیعت را با سودی زودگذر مبادله می‌کند.
گردوغبار در آسمان جعفرآباد قم
گردوغبار برای ساکنان این منطقه تهدیدی ملموس است. در ۱۱ مهر ۱۴۰۵، شاخص کیفیت هوا در قم، کهک و جعفرآباد برای گروه‌های حساس ناسالم شد. عامل اصلی این افت، افزایش ذرات معلق با قطر کمتر از ۲.۵ میکرون بود. در برخی نقاط نیز سرعت باد از ۸۵ کیلومتر بر ساعت فراتر رفت. ذرات ریز، بیش از همه گروه‌های حساس را تهدید می‌کنند.
بیشتر بخوانید
تخریب کوه‌های طرقرود نطنز؛ فریاد مردم در برابر ادامه فعالیت معادن
استاندار قم در ۲۶ مرداد ۱۴۰۵ از ثبت ۴۲ روز آلوده در استان خبر داد. از این تعداد، ۲۰ روز به گردوغبار و ۲۲ روز به خودروها و نیروگاه مربوط بوده است. بدین ترتیب، نزدیک به ۴۸ درصد روزهای آلوده منشأ گردوغباری داشته‌اند.
فرونشست؛ هزینه‌ای که دیده نمی‌شود
فرونشست زمین، وجه دیگر این بحران است. در منطقه جعفرآباد قم طی سال گذشته حدود ۳۰ سانتی‌متر فرونشست ثبت شده است. استاندار قم این رقم را قابل‌توجه خواند. این پدیده آرام پیش می‌رود، اما آسیب آن پایدار است. هر سانتی‌متر فرونشست، خطری برای زیرساخت‌ها و زمین‌های کشاورزی است.
در ۱۱ آبان ۱۴۰۵ نیز مدیرعامل شرکت آب منطقه‌ای قم، فرونشست در دشت‌های قم، جعفریه و کهک را تأیید کرد. به گفته او، قم جزو استان‌های دارای شرایط بحرانی آب است. سهم استان از کسری مخازن آب زیرزمینی نیز حدود ۲ میلیارد مترمکعب برآورد می‌شود.
این گزارش‌ها علت اصلی فرونشست را برداشت بی‌رویه‌ی آب زیرزمینی معرفی می‌کنند. در جعفرآباد قم، نقش معادن ماسه در این روند، در حاشیه‌ی گزارش‌های رسمی مانده است. این خلأ اطلاعاتی، ارزیابی کامل خسارت را دشوار می‌کند.
نظارت و بودجه؛ فاصله‌ی نیاز و امکانات
مدیرکل حفاظت محیط‌زیست قم در ۹ آبان ۱۴۰۵ از پایش نزدیک به ۳۰۰ هزار هکتار عرصه‌ی طبیعی استان خبر داد. استاندار قم نیز در ۸ آبان ۱۴۰۵ اعلام کرد اعتبارات محیط‌زیست استان نسبت به سال گذشته افزایش یافته است. او افزود این اعتبارات همچنان با نیازها فاصله دارد. به گفته او، مناطقی مانند محدوده‌ی دریاچه نمک نیز به زیرساخت و تجهیزات بیشتر نیاز دارند.
در برابر این ارقام، سود معادن به عده‌ای محدود می‌رسد. اما هزینه آن را همه می‌پردازند؛ از بیماری‌های تنفسی تا نابودی محیط‌زیست و تحلیل سرمایه‌های طبیعی نسل‌های آینده. برای جعفرآباد قم، فاصله‌ی گستره خسارت با ظرفیت نظارت، محور اصلی پرسش‌هاست.
با جمعیت حدود ۲۰ هزار نفر و ۵ معدن ماسه، برای هر ۴ هزار نفر یک معدن وجود دارد. این نسبت برای جعفرآباد قم می‌تواند فشار زیست‌محیطی سنگینی ایجاد کند. اشتغال و درآمد، رایج‌ترین استدلال طرفداران معدن‌کاری است.
افزون بر این، خسارت‌های زیست‌بومی به‌سادگی جبران نمی‌شوند. تپه تراشیده‌شده به شکل پیشین بازنمی‌گردد و گودالی به عمق ۵۰ متر، سال‌ها خطر باقی می‌گذارد. هزینه‌ی این خسارت‌ها بر دوش نسل‌های آینده می‌ماند.
منابع
- ۱. فرونشست در دشت‌های قم، جعفریه و کهک تأیید شد؛ بحران آب زیرزمینی در استان، قطره، ۱۱ آبان ۱۴۰۵
- ۲. حفاظت از ۳۰۰ هزار هکتار از عرصه‌های طبیعی قم با تکیه بر هوشمندسازی، خبرگزاری صدا و سیما، ۹ آبان ۱۴۰۵
- ۳. استاندار قم: «اعتبارات محیط‌زیست استان افزایش می‌یابد»، انصاف نیوز، ۸ آبان ۱۴۰۵
- ۴. ثبت ۴۲ روز تنفس هوای آلوده در قم/ زنگ خطر فرونشست در جعفرآباد به صدا درآمد، باشگاه خبرنگاران جوان، ۲۶ مرداد ۱۴۰۵
- ۵. استاندار قم مطرح کرد: ثبت ۳۰ سانتی‌متر فرونشست در جعفرآباد، شفقنا، ۲۷ مرداد ۱۴۰۵
- ۶. گردوغبار و تندباد، هوای قم را برای گروه‌های حساس ناسالم کرد، خبرگزاری مهر، ۱۱ مهر ۱۴۰۵
