وقتی صحبت از اختراعات دوران باستان میشود محال است که نامی از ایران باستان نباشد. برخی از این اختراعات آنقدر عجیب هستند که حتی دانشمندان آن را کار فرا زمینیها مینامند. جدای از هر موضوعی، کاوشگران و اکتشافات آنها نشان میدهد که برخی از اختراعاتی که به نام چینیها یا هندیها ثبت شده در واقع مال ایرانیان باستان بوده است.
یکی از این اختراعات یخچالهای گنبدی شکل است که مربوط به ۴۰۰سال قبل از میلاد مسیح بوده است. هنوز هم میتوان یخچالهای گنبدی را در برخی مناطق کویری پیدا کرد. نکته جالب این است که مردمان باستان در فصل سرما یخها را در یخچالهای گنبدی میگذاشتند تا در فصل گرما از آن استفاده کنند.
ساختار این یخچالها عجیب و خاص میباشد. برای درست کردن این یخچالها مردمان باستان از شن، خاک رس، سفیده تخممرغ و خاکستر استفاده میکردند. ضخامت دیوارهها ۲ متر میباشد تا در برابر گرما مقاوم باشد. عملکرد این یخچالها بدین شکل است.
هوای سرد از قسمت زیر زمینی وارد یخچال شده و گرما بدلیل معماری خاص یخچال به سمت بالا هدایت میشود. بدین ترتیب محیط داخل یخچال همواره خنک باقی میماند و میتوان مواد غذایی را در آنجا نگهداری کرد.
یخچالهای گنبدی از چند بخش اصلی تشکیل شدهاند
دیوارهای سایهانداز، حوضچههای تهیه یخ، مخزن یخچال و گنبد.
- دیوارهای سایهانداز برای جلوگیری از تابش مستقیم آفتاب به مخزن یخچال ساخته میشدند.
- در حوضچههای تهیه یخ، آب در زمستان یخ میزد و سپس بلوکهای یخ به مخزن یخچال منتقل میشدند.
- مخزن یخچال فضایی عایقبندی شده بود که بلوکهای یخ در آن نگهداری میشدند.
- گنبد یخچال به خنک نگه داشتن فضای داخلی مخزن کمک میکرد.
مزایا و اهمیت یخچالهای گنبدی
- یخچالهای گنبدی از مصالح بومی ساخته میشدند که به وفور در دسترس بودند.
- این یخچالها به دلیل عایقبندی مناسب، میتوانستند یخ را برای مدت طولانی خنک نگه دارند.
- یخچالهای گنبدی به طور طبیعی خنک میشدند و نیازی به مصرف سوخت یا برق نداشتند.
- یخچالهای گنبدی از نظر تاریخی و فرهنگی اهمیت زیادی دارند و یادآور ذوق و خلاقیت نیاکان ما هستند.
اسامی چند یخچال باستانی در ایران
یخچال میبد در استان یزد، یخچال یخدان در استان خراسان رضوی، یخچال حاجآقا در استان کرمان، یخچال سردار در استان فارس.
متأسفانه بسیاری از یخچالهای گنبدی در ایران بهدلیل بیتوجهی و عدم رسیدگی، تخریب شدهاند و تنها تعداد محدودی از آنها بهعنوان جاذبههای گردشگری همچنان مورد بازدید علاقمندان هستند.
عکسی از این یخچالهای گنبدی شکل که همچنان آثار آن باقی است.
