شبرنگ به تاریخ؛ گزیده خاطراتی از حاج سیاح
خیزش مردم اصفهان در روز ۲۸ آبان و سراسیمگی حکومت‌گران و اذعان به ویرانی اصفهان و فلاکت مردم، برای هر ذهن کاوشگری یاد‌آور وضعیت وخیم اصفهان در عهد قاجار و حکومت ظل السلطان در آن دیار است. ظل السلطان حاکم خونریز اصفهان پسر ناصرالدین شاه است. او همان کسی است که پدر بی‌بی مریم قهرمان اسطوره‌ای مردم بختیاری را کشت.
فساد ویرانگر شاهزادگان قاجار
آن چه که در پی می‌آید بخشی از سفرنامه حاج سیاح است. او به اصفهان رسیده است و اکنون در حال سواری با شاهزاده ظل‌السلطان است و این سطور را از وضعیت وخیم اصفهان نوشت:
«سوار شدیم. جمعیت زیادی با توله و تازی و مرغان شکاری و اسباب حمل و نقل آشپزخانه سوار شدند. واقعیات اوضاع ایران را حیرت افزا می بینم. این شاهزاده بزرگ که سلطان مسعود میرزا پسر ناصرالدین شاه است برای اوضاع دربار و حضور و شکار و غیرها جلال و سوار و تجملاتی دارد که برای یک پادشاه بزرگ مملکت زیاد است.
هزاران نفوس در حضر و سفر هر یک برای خدمتی، معطل از کارهای لازمه زندگانی بشریت هستند. و اینان هر یک چندین نفر از اهل خانه و کسان و بستگان و خدام دارند. همه بیکار و از این اداره معیشت با رفاهیت می‌کنند و اندوخته‌ها دارند. اداره تنها شاهزاد معتمدالدوله نظیر این و بیشتر. هریک از اعمام و بنی اعمام و برادران و اولاد خواهران پادشاه و هر یک از پسران شاه و بستگان و اقوام مادری هر یک از ایشان از این قبیل تجملات و اندوخته ها دارند. و هریک املاکی در نقاط ایران تملک کرده‌اند. [خاطرات حاج سیاح و همزیستی تاریخی و ظالمانه شیخ و شاه]
گرسنگی و برهنگی مردم فقیر در کنار عیاشی حاکمان
انسان حیرت می‌کند از اینکه این قدر اشخاص بی شغل و کار با این ثروتها. برای چی ابدا کاری که برای ملت و مملکت به کار آید و فایده بدهد ندارند و این اوضاع را از کجا فراهم کرده‌اند؟
لکن از آن طرف اگر گردش کنی ولایات و ایلات و دهات و رعایا را می بینی، هزاران نفر به قدر یک نفر از اینان ثروت و اسباب زندگانی ندارند. حتی اینکه بسیاری ساتر عورت ندارند و گاهی در شبانه روز بغیر علف صحرا قوتی نمی یابند.
این افراط و تفریط، یک مملکت را قطعا دچار نابودی و اضمحلال خواهد کرد و در هیچ نقطه عالم این ترتیبات جاری نیست…
ثروت باور نکردنی ظل السلطان در اصفهان و همه ایران
باری من نمی توانم احساسات تأسف آمیز خود را بعد از سیاحت ممالک عالم از دیدن این اوضاع وطن خود بیان ننمایم و مرحمت‌ها که شاهزاده ظل السلطان نسبت به بنده فرمود با کمال تشکر از ایشان آنها را مانع از حقیقت گویی نمی‌دانم. از قراری که معلوم است محققا بیشتر از ده میلیون تومان املاک و عمارات فعلا در تصرف این شاهزاده در اصفهان است و قطعا به همین قدر از اسلحه و جواهرات و اثاث البیت و احشام و فرش و شال و غیرها در اصفهان و طهران دارد و از قراری که می‌گویند معروف بلکه یقین است.
ده میلیون نقد احتیاطی به بانک انگلیسی داده و به دولت انگلیس سپرده و قطعا خیلی از این قدر بیشتر گماشتگان و اتباع او در دست دارند. همه اینها بدون هیچ زحمت کلا از مملکت بلکه از یک ولایت دریافت شده. حالا عاقل باید تصور کند که برای گرفتن این مقدار اموال مردم چه جانها تلف شده و چه شکنجه و حبس و زنجیرها و چوب و فلک و تازیانه استعمال شده و چه دلها سوخته و چه اشکها ریخته و چه آهها بآسمان بلند شده و چه ناله‌ها اوج گرفته؟
کشتن و قتل نفس و قیاس بین شاهزادگان
در حال سواری، شاهزاده از من پرسید: «در شیراز حاجی معتمدالدوله را دیدی؟ گفتم: «بلی دروازه قصابخانه را هم دیدم».
گفت: می دانم چه می گویی. من با اینکه پسر ارشد پادشاهم در تمام عمرم بقدر یک روز حاجی معتمدالدوله قتل نفس نکرده‌ام. با اینکه از طرف اعلی حضرت بمن حکم سخت به قتل نفوس می‌شود، می بینم ناچارم باز خودم اقدام نکرده بفراش باشی می دهم. می گویم که حکم شاه است و او خود اجرا می کند.
اما شاهزاده معتمدالدوله خودش بسیار نفوس تلف می کند که بشاه و دربار خبر نمی‌رسد و کسی قدر اظهار ندارد و اگر شخص معروف و معتبری باشد، تهمت یاغی‌گری و سرکشی یا دزدی و غارتگری می زند و یا کفر و زندقه و بابی‌گری نسبت داده جان و مال و خاندانش را پایمال می کند!
پس گفت: حاجی سیاح! نمیدانی این عنوان بابی‌گری چه خدمت‌ها باغراض ملاها و امراء کرده. شاه هم خوب وسیله ای بدست آورده و عده‌ای از مردم را با این تهمت پامال نموده… [شبرنگ به تاریخ؛ دروازه های تهران چگونه ساخته شدند؟!]
ویرانی اصفهان
پس سواره از میدان کوچک گذشته امامزاده احمد را زیارت کردیم و بعد چهار باغ صدر را گردش نمودیم و به پل خواجو رسیدیم. شاهزاده پیاده شد و تعمیراتی که کرده بود ارائه می کرد. باز سوار شده از پل سی و سه چشمه گذشته از مدرسه چهار باغ عبور نمودیم.
بناهای قدیم عالی صفویه از قبیل آینه خانه و هفت دست و غیر اینها را در شرف انهدام دیدم. واقعا اگر چه سبب ملال خوانندگان می شود لکن نوشتن برای حق گفتن و یادگار گذاشتن است. من مملکتی را بدبخت‌تر و ملتی را ذلیل‌تر از مملکت و ملت ایران در هیج جا ندیدم در ممالک دیگر».
