جمهوری گیلان به نام میزرا مهر خورد
میرزا کوچک خان سردار نامی قیام جنگل که قیام آزادیخواهانه جنگل و جمهوری گیلان با نام او گره خورده است. او که در زمانه استبداد داخلی و اشغال خارجی، برای جلوگیری از محو دستآوردهای انقلاب مشروطه به پا خواست و سلاح در کف راهی جنگل‌های گیلان شد. جنگید و جنگید تا بار دیگر آتش آزادی را از قلب جنگل‌های گیلان شعله‌ور سازد.
میرزا کوچک خان اولین بنیانگذار جمهوری گیلان در ایران بود. در تاریخ میهن ما، روزهای تلخ کم نیستند. اگر این کتاب پرماجرا را ورق بزنیم، صفحات خاکستری بسیاری در آن پیدا می‌کنیم. از روز قتل امیرکبیر در حمام فین کاشان تا روز تیرخوردن ستارخان در پارک اتابک و یخ زدن میرزا کوچک خان در کوه‌های پربرف گیلان و کودتای ننگین ۲۸مرداد و دزدیدن حاکمیت مردم ایران توسط خمینی، اینها روزهای تلخ و اندوهبار تاریخ میهن ما هستند.
دوران جوانی میرزا کوچک خان
میرزا یونس فرزند میرزای بزرگ در سال ۱۲۵۷ شمسی در محله استادسرا در شهر رشت متولد شد. از همان جوانی به میزا کوچک معروف شد. وی ابتدا به سلک روحانیون درآمد و به تحصیلات دینی پرداخت. کوچک خان فردی قوی بنیه و از نظر اجتماعی بسیار فروتن بود.
در میان اطرافیان خود به شخصی مؤمن و دارای خصائل اخلاقی نیکو شناخته می‌شد. مرامش طرفداری از عدل و آزادی بود. بواسطه حمایتش از مظلومان بسیار مورد توجه و ثنای مردم قرار داشت.
دوران جوانی میرزا کوچک خان هم‌زمان با استبداد محمدعلی شاهی و اشغال شهرهای شمالی کشور توسط روس‌ها بود. وی در سال ۱۲۸۶شمسی به صفوف آزادیخواهان گیلان پیوست. او در فتح قزوین نیز شرکت داشت. پس از آن بود که به قصد مقابله با استبداد محمدعلی شاه روانه تهران شد.
روس‌ها که بشدت از استبداد محمدعلی شاه حمایت می‌کردند، او را به رشت تبعید کردند. آنان مانع از تحرکات او در تهران شدند. میرزا در سال ۱۲۹۳ به رشت رفت و نسبت به شدت ظلمی که از جانب روس‌ها بر مردم مستولی شده است به خشم آمد. او تصمیم گرفت که برای رهایی آنها دست به قیام بزند. [میرزا کوچک خان اولین بنیانگذار جمهوری در ایران]
قیام‌های جنگل
قیام جنگل را تاریخ نگاران به دو دوره مجزا تقسیم کرده‌اند. دوره اول آن که ۲سال طول کشید و با مرکزیت کسما آغاز شد. و دوره دوم زمانی بود که میرزا وارد شهر رشت شد و اعلامیه جمهوریت را اعلام نمود.
دوره اول قیام جنگل
این دوره زمانی است که انقلاب شوروی به پیروزی رسید و نیروهای روسی از ایران خارج شدند. نیروهای جنگل راه را برای خروج نیروهای روسی باز کردند و آنها از مرز ایران خارج شدند. اما آخرین دسته قوای روسی که تحت فرماندهی ژنرال «بیچراخوف» قرار داشتند، با افکار تزاری خود قصد خروج از ایران را نداشتند. بیچراخوف با ژنرال «دنسترویل» انگلیسی که در قفقاز مستقر بود متحد شد و از میرزا خواست که تعدادی پاسگاه را در اختیار آنها قرار دهد. میرزا درخواست ژنرال روسی را رد کرد و این موضوع باعث جنگی سختی در منجیل بین قوای میرزا و بیچراخوف گردید که به شکست نیروهای میرزا منتهی شد.
با چنین ضربه‌ای که نیروی جنگل خوردند، شهر رشت بدست نیروهای انگلیسی افتاد و دولت مرکزی هم ۲۰ هزار قزاق برای سرکوب باقیمانده نیروهای جنگل به رشت فرستاد. در این رویارویی سنگین بعضی از بازاریان رشت خیانت کرده و بعضی دیگر از یاران میرزا نیز تاب تحمل فشارها را نداشته و به خیانت درغلطیدند. میرزا ناچار به فومنات عقب نشینی نمود.
دوره دوم قیام جنگل
این دوره از سال ۱۲۹۸ آغاز شد. پس از آنکه جنبش جنگل در دوره اول خود ضربات سختی را متحمل شده بود. میرزا از پای ننشست و بقای جنبش جنگل را پی‌گرفت تا اینکه کم‌کم مجاهدین جنگل دوباره در فومنات همدیگر را یافته و این جنبش جان تازه‌ای گرفت. با همت مجاهدین جنگل و جنگ‌های دلیرانه آنها سراسر گیلان آزاد گردید و میرزا کوچک خان و یارانش به شهر رشت وارد شدند.
در اردیبهشت سال ۱۲۹۹ ارتش سرخ شوروی دوباره به بندر انزلی وارد شد. میرزا کوچک خان با نماینده شوروی در انزلی ملاقات کرد و پس از آن، در میان استقبال بی‌نظیر مردم رشت، میرزا اعلامیه حکومت جمهوری را در گیلان صادر نمود. اما تیرماه همان سال، عوامل شوروی کودتایی را برعلیه میرزا کوچک خان ترتیب دادند و با قتل حیدرخان عمو اوغلی انسجام جنبش جنگل از هم پاشید.
کودتای سوم اسفند ۱۳۹۹ علیه جنبش جنگل
با کودتای سوم اسفند رضاخان بر علیه محمدعلی شاه، در تهران شایع کردند که میرزا کوچک خان دست نشانده شوروی و خودش از عوامل شوروی است. با چنین ترفندی، رضاخان به فرمان احمدشاه قاجار برای سرکوب جنبش جنگل، قزاقان خود را به سوی گیلان روانه کرد. نبردهایی که جنگلیان در این دوره متحمل شدند، بسیار سخت و همراه با خیانت‌ها و فرار از اردوی میرزا بود. نبردهای سخت و پر از شبیخون در جنگل‌ها که میرزا را وادار کرد به سمت کوه‌های طالش و خلخال عقب‌نشینی کند. اما در میانه راه گرفتار سرما و توفان شد و در روز ۱۱ آذر ۱۳۰۰ در میان برف‌ها جان سپرد.
جدا کردن سر میرزا کوچک خان از تنش
سالار شجاع که برادر امیر طالش و از بدخواهان شدید میرزا بود دستور داد سر یخ‌زده سردار جنگل، را از تنش جدا کرده و آنرا در رشت در برابر دیدگان مردم قرار دادند. خالو قربان که به میرزا خیانت کرده و از صفوف او جدا شده و مزدور رضاخان شده بود. سر سردار جنگل را تحویل گرفت و به تهران برد تا تسلیم رضا خان نماید.
سر میرزا کوچک خان را در گورستان حسن‌آباد دفن کردند. اما «کاس آقا حسام» که یکی از یاران قدیمی میرزا بود، سر سردار جنگل را مخفیانه از گورکن تحویل گرفت و در رشت در محله‌ی بنام «سلیمان داراب» به خاک سپرد.
پس از برکناری رضاخان در شهریور ۱۳۲۰، تعدادی از آزادیخواهان جسد میرزا کوچک خان را از طالش به رشت انتقال داده و در کنار سر میرزا دفن نمودند.
