ایران ..بیابانزایی وجه غالب غارت محیط زیست و نقش سپاه (۲)
از: دکتر خلیل خانی
علاوه برعوامل بیابانزایی توضیح داده شده درقسمت اول، عامل دیگری که دربیابانزایی مؤثراست گسترش شوره زارها، شورشدن اراضی زراعی وشورشدن آبهای ابیاری است. این عوامل سبب كاهش توان بيولوژيكی خاك و از بين رفتن پوشش گياهی و در نهايت ايجاد شرايط مناسب جهت توسعه بيابانهاو شورشدن خاك ميشود. در نواحی خشك و نيمه‌خشك، آب عمده ترين عامل محدوديت كشاورزی است. بدليل كمبود جريانهای سطحي دراین مناطق، فشار عمده روی آبهاي زيرزميني وارد مي شود. عدم رعايت نكات فنی در بهره برداری از آبهای زيرزمينی و برداشت بيش از حد از آنها، سبب افت سطح آبهای زيرزمينی در بسياري از مناطق میشود. افت سطح سفره آب، به همراه عواملي نظير خصوصيات مواد سنگ بستر، كيفيت آب آبياری و وجود سخت لايه‌ها، منجر به افزايش شوری آبهای زيرزمينی مي گردد.
تبدیل شدن سطوح بسیاری از اراضی جلگه خوزستان به شوره زار نمونه ای بارزازبیابانی شدن این استان است. درحال حاضر حدود صد هزار هکتار از اراضی شهرستان های دارخوین و آبادان به شوره‌زار تبدیل شده است و منطقه پایین دست هورالعظیم با این مشکل مواجهند و همچنین اراضی بکر حاصلخیز اطراف رودخانه کرخه و اطراف آن به زمین هایی غیر قابل کشت تبدیل شده اند.
دو دلیل عمده که باعث نابودی نخلستان های آبادان و خرمشهرشده است:
یکی ورود آب شور زهکش‌های نیشکر به رودخانه کارون وانتقال آن به پایین دست
دلیل دوم شوری آب پشت سد گتوند که از طریق رودخانه کارون به این مناطق هدایت میشود. این املاح که در طول مسیر۹۰۰ کیلومتری رودخانه کارون و جاری شدن فاضلاب‌های مختلف صنعتی و کشاورزی نیزدر طول مسیر، مزید برعلت نابودی کشاورزی ونخلستانهای خرما هستند.
با اذعان به وجودچنین اشتباهاتی توسط تعدادی ازکارشناسان مسائل زیست محیطی، بعضی افراد دردستگاههای آموزشی واجرایی، اما درمجموع درهمچنان بر همان پاشنه می‌چرخد. سدسازیهای بی حساب وکتاب موجب شده تا حدود یک میلیون نفر نخل در منطقه بهمنشیر نابود شود.
سد کرخه موجب خشک شدن بخش زیادی از تالاب هورالعظیم و نابودی معیشت مردم شده است. به علت برداشت‌های بی‌رویه آبهای زیرزمینی، دشت میناب دچار فرونشست شده است، حدود هشت میلیون نفر نخل در میناب بود که اکنون فقط ۲۰ هزار نفر باقی‌مانده یا یک میلیون اصله درخت انبه بود که اکنون فقط ۷۰ اصله پابرجاست.
برآوردهای کارشناسی گواهی داده اند که سیل و سیلابی که در دو سال اخیر ایران را در بر گرفته و هنوز هم دست‌بردار نیست، ناشی از نابودی مسیل ها، جنگلها و گونه های گیاهی درحاکمیت آخوندها است. همینطورگواهی کارشناسان تأکید میکند که خشک شدن رودخانه های بزرگ و تاریخی و برخی دریاچه ها و تالاب ها در ایران براثرسدسازیهای غارتگرانه وبی‌رویه وغیرعلمی سپاه پاسداران بوده است
رژیم آخوندها بخش زیادی از جنگل‌های ایران را فروخته و هزینهٔ تأمین جنگ افروزی ها، تجاوزات و تروریسمشان در عراق، سوریه، لبنان و یمن کرده اند. طبیعت و منابع حیاتی ایران را در اختیار سپاه پاسداران گذاشته اند تا آنها را منابع درآمد سپاه برای نظامی‌گری و تجاوز خارجی و سرکوب داخلی نماید.
سدسازی های گسترده از ۱۳۶۸ تا کنون گرچه مدافعان بسیاری در حوزه نیرو و مدیران شرکت‌های مشاور و پیمانکاران دارد، اما منتقدان آثار منفی این سازه‌ها روی محیط زیست و منابع آب و خاک را غیرقابل بخشش می‌دانند. آش سدسازیهای بی رویه آنچنان شور شده است که بسیاری کارشناسان حکومتی رابه انتقاد واداشته است. طوریکه، علناًگفته اند: بنا به تجربه سه دهه اخیر، با تحقیق و کاوش ناکافی سد را ساخته اند، ولی بعد از بروزاشکالات بزرگ، چگونگی کاهش آثارمنفی آنرا بررسی میکنند. نمونه‌های معروفش سد گتوند، سد ۱۵ خرداد و سد لار هستند. دستور ساخت سد از بالا می‌آید و کارهایی که باید همزمان با ساخت سد در بالادست مخزن و پایین دست انجام گیرد، نادیده گرفته میشود. چنانچه مسؤلین ساخت یک سد را توجیه کنند: که برق را تولید، سیلاب را کنترل وآب رودخانه را تنظیم میکند، کاندیدای مجلس هم بگوید که با ساخت سد در حوزه انتخابیه، آب قابل نمایش و کار لازم برای کشاورزان و بیکاران فراهم خواهد شد موانع برطرف می‌شوند. ایجاد تفرجگاه و نماد وجود آب برای جلب رضایت مردم، بودجه مورد نیاز مشاور و پیمان‌کار را هم تامین خواهد کرد.
وقتی ساخت سد موجب کاهش جریان و کم شدن سهم آب پایین دست شود، اولین نتیجه اش کم شدن سفره آب زیرزمینی است، و با کمبود آب، کشاورزان چاه‌های پایین دست را عمیق ترحفرمی‌کنند و نهایتاً با تخلیه آبخوان و نشست زمین و بیابانی شدن مواجه خواهیم شد. به این آثار، تولید گازهای گلخانه ای راهم باید افزود. این خود معنایی جز تخریب غیرقابل جبران محیط زیست ندارد.
وضع سدسازیهای بی رویه چنان ازدست رفته وبی حساب وکتاب است که مدیرکل دفترآبخیزداری و حفاظت خاک سازمان جنگل ها درباره عملیات آبخیزداری سدسازی های اشتباه و تأثیر آن بر فرسایش خاک گفته است که در سالهای اخیر برای سدسازی هزینه های زیادی در کشور صرف شده است به طوری که هزینه ساخت یک سد با کل اعتبارات دو سال سازمان جنگل ها، مراتع و آبخیزداری برابری می کند.
اما دست‌کاری در روند طبیعی وجابجایی آب از طریق ساخت سد، وقتی با حفر چاه در پایین دست و توسعه کشاورزی بدون توجه به منابع آب همراه شود، میزان “تخریب غیرقابل جبران” میشود. مثال ملموسش، ساخت ده‌ها سد در حوضه دریاچه ارومیه بوده، هنگامی که ده‌ها هزار چاه و کاشت محصولات نیازمند به آب زیاد پابرجا است.
یکی از توجیه های مدیران اجرایی در ساخت سدها، مهار سیلاب است. با این حال، بررسی نتیجه مدیریت منابع آب در بهار امسال و عدم آمادگی سدها برای کنترل سیلاب‌های بسیار قدرتمند، مدیران ارشد وزارت نیرو برای توجیه عملکردشان در موقعیتی بسیار سخت و دشوار قرارداده است.
تخریب بیش ازحدّ سیلاب در ایران به واسطه حجم بالای مواد گل‌آلود معلق در آب است که این گل، حاصل فرسایش شدید خاک مناطق کوهستانی و کوه‌پایه‌ای در بالادست حوضه های آبخیز به ویژه در جاهایی است که زمانی جنگل بوده‌اند. میزان بالای تخریب سیل امسال در استان گلستان، بی‌ارتباط با از بین رفتن جنگل‌های هیرکانی این منطقه نبوده است.
از وزیر کشاورزی دوران رفسنجانی تا وزیر نیروی دولت روحانی همه امروز از “سدسازی بی‌رویه” در سالهای گذشته انتقاد میکنند. در سه دهه گذشته بیشترین سدها را شرکت‌های وابسته به سپاه، همچون سپاسد، مشاورت مهاب قدس (ازشرکتهای اقماری آستان قدس) و با حمایت و تائید دولتهای وقت ساخته‌اند.
هربلایی برسرمحیط زیست آمده طی چهار دهه گذشته اتفاق افتاده است. پیش از این، بسیاری از شاخص‌های محیط زیستی کشور مثل آب در جایگاه مناسبی قرار داشته است. این حرف کسی است که از ابتدای ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی تا سال سوم دولت اول محمد خاتمی وزیر کشاورزی بود و اکنون معاون حسن روحانی و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست است.
عیسی کلانتری با بیان این سخنان از سیاست هایی که ایران را به “ورشکستگی آبی” کشانده به شدت انتقاد کرد و افزود این سیاست‌ها باعث شده “امروز یک تالاب و دریاچه زنده” در کشور وجود نداشته باشد.
در حال حاضر از ۶۴۷ سد کوچک و بزرگ در ایران بهره‌برداری میشود و ۶۸۳ سد دیگر در مرحله اجرا یا مطالعه قرار دارند.
تا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ کمتر از ۳۰ سد در ایران ساخته شده بود. نگاهی به نقشه سدهای ایران آشکار میکند که احداث بسیاری از آنها نه با هدف مهار آبهای روان و استفاده بهینه از منابع آبی، نه توجیه اقتصادی ویا زیست محیطی بوده است. سدسازی از پروژه‌های کلان اقتصادی به شمار می‌رود که در استفاده بهینه از منابع آبی نقش مثبتی ایفا میکند. ولی، درایران نقشی مخرب در خشکی تلاب‌ها و دریاچه‌ها داشته است، امّا، برای مجریان آن “پول‌ساز” و یک منبع پایدار درآمدبوده است.
شتاب سدسازی پس از پایان جنگ ایران و عراق و دوره ریاست جمهوری رفسنجانی آغاز شد. یکی از استانداران سابق که فروردین ۱۳۹۲ با رفسنجانی دیدار کرده، به نقل از او گفته است که پس از جنگ برای استفاده از امکانات مهندسی سپاه پاسداران، اجرای برخی پروژه‌های عمرانی به این نهاد واگذار شد، اما “حالا سپاه نبض اقتصاد، سیاست خارجه و داخله را در دست گرفته و به کمتر از کل کشور راضی نیست”.
“قرارگاه سازندگی خاتم الانبیا”، بازوی اقتصادی سپاه پاسداران در سال ۱۳۶۸ به فرمان رهبر جمهوری اسلامی، علی خامنه ای تاسیس شد. این قرارگاه با هدف فعالیت در حوزه‌های “آب‌رسانی، صدور نفت و گاز، پروژه‌های سدسازی، انتقال آب و نیرو و راه‌سازی” شکل گرفت و به سرعت به بزرگ‌ترین مجری طرحهای عمرانی دولت در سه دهه گذشته تبدیل شد.
بحران بیابانزایی یکی ازبحرانهای ریشه ای در ایران است. در تعمیق این بحران، سپاه پاسدارن کماکان رل عمده را بازی کرده و سکان بحران را در دست دارد. همانطورکه درپاگرافهای بالااشاره کردیم چگونه عملکرد رهبر، سپاه و مجموعه دولتهای بعدازانقلاب ۵۷ بعنوان یک مجموعه برضدمنافع عالی مردم عمل کرده اند ومردم رابیدفاع درمقابل آسیبهای طبیعی رهاکرده اند. علاوه برسدسازیهای بی رویه، جنگل زدایی، تخریب مراتع که مستقیماًعامل نابودی آب وطبیعت ایران شده اند، همچنین مردم را در برابر هر عامل که باعث نابودی حرث و نسل بشود، بیدفاع رها کرده اند. در اینمورد، فرقی هم نمیکند که این عامل، یک ویروس، سیل، زلزله، ریزگرد و یاحمله ملخ به مزارع باشد. مجموعه سیستم جمهوری اسلامی فقط در فکرنجات خودبوده و حفظ وجود ننگین اش را واجب برهرگونه فریضه میداند. به همین دلیل مردم رابه امید خدا رها کرده است و از آنها استفاده ابزاری میکنند.
درارتباط بامعضل بیابانزایی هم در اینجا من عین صحبتهای یک کارشناس ارشد محیط زیست رژیم آخوندی بنام (درویش) رابه عنوان سخن نتیجه گیری میآورم: «بیابانزایی زمانی اتفاق می‌افتد که در دشت اردبیل، دامنه‌های سهند و سبلان به بهانه تولید گندم بیشتر، روند برداشت آب رعایت نشود. بیابانزایی زمانی اتفاق می‌افتد که در خان میرزا در سرچشمه کارون خودسوزی زمین را می‌بینیم. بیابانزایی زمانی اتفاق می‌افتد که دریاچه پریشان در کنار کازرون، قطب کشاورزی شیراز را از دست می‌دهیم، بختگان را از دست می‌دهیم. در حالی که هیچکدام از این مناطق در کنار کویرها و بیابانها قرار ندارند، اما به دلیل رفتارهای نابخردانه، آزمندانه و عدم شناخت قوانین طبیعی انسان‌ها این اتفاق افتاده است. کاری که ایران با دریاچه ارومیه کرد مصداق بارز بیابانزایی است. هرچند حوضه آبخیز دریاچه ارومیه ربطی به مناطق بیابانی ایران نداشت. اما وقتی۷۲ سد روی ۱۴ رودخانه احداث میشود، باید عوارض آن را هم دید. ساختن سدهای بی‌دلیل، حفر چاه‌های بی‌دلیل و سر دادن شعارهای بی‌دلیل مثل خودکفایی گندم، برنج و دانه های روغنی می‌تواند عقوبت‌های جبران‌ناپذیری به بار بیاورد و این موارد مصداق بیابانزایی است. بیابانزایی واقعی در ذهن شکل می‌گیرد. بیابانزایی وقتی است که بسیاری از استعدادهای ایران از کشور مهاجرت کنند، این مصداق بیابانزایی است».
❊ دکترخلیل خانی متخصص مسائل زیست محیطی بوده ویک فعال حقوق بشراست.
