بررسی بیکاری پنهان، نابرابری منطقه‌ای و بحران اشتغال زنان و جوانان در اقتصاد ایران
در سال‌های پایانی اتحاد جماهیر شوروی، آمار رسمی از اشتغال کامل سخن می‌گفت، اما بسیاری از اقتصاددانان از پدیده‌ای به نام «اشتغال صوری» یاد می‌کردند؛ وضعیتی که افراد شغل داشتند اما بهره‌وری، امنیت شغلی و چشم‌انداز اقتصادی آنان رو به افول بود. فروپاشی آن ساختار نشان داد که اعداد رسمی همیشه روایت کامل واقعیت نیستند. امروز نیز بیکاری در ایران با معمایی مشابه روبه‌رو است؛ کاهش ظاهری نرخ بیکاری، در حالی که بخش مهمی از جامعه از بازار کار فاصله گرفته است.
بیکاری در ایران تنها به تعداد افراد بیکار محدود نمی‌شود. کاهش نرخ بیکاری زمانی معنا دارد که همزمان نرخ مشارکت اقتصادی و نسبت اشتغال افزایش یابد. اما داده‌های سال ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که بخش بزرگی از جمعیت در سن کار، از ورود به بازار کار منصرف شده یا امکان حضور مؤثر در آن را پیدا نکرده‌اند. این وضعیت، تصویری متفاوت از آنچه آمارهای رسمی نشان می‌دهند، ارائه می‌کند.
بیکاری پنهان؛ بحران پشت اعداد رسمی
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اقتصاد سیاسی بیکاری در ایران، گسترش بیکاری پنهان است. در چنین شرایطی، افراد به دلیل ناامیدی از یافتن شغل مناسب، دیگر در زمره جویندگان کار قرار نمی‌گیرند و از همین رو در محاسبات رسمی بیکار محسوب نمی‌شوند. نتیجه آن است که نرخ بیکاری کاهش می‌یابد، اما ظرفیت واقعی اشتغال اقتصاد بهبود پیدا نمی‌کند.
در سال ۱۴۰۴، جمعیت در سن کار بیش از ۸۰۰ هزار نفر افزایش یافت، اما رشد اشتغال بسیار محدود بود. بخش بزرگی از این جمعیت به جمعیت غیرفعال اقتصادی اضافه شدند. این روند نشان می‌دهد که اقتصاد کشور توان لازم برای جذب نیروهای جدید را از دست داده و موتور اشتغال‌زایی با کندی جدی مواجه شده است.
بیشتر بخوانید
این وضعیت تنها یک مساله اقتصادی نیست. کاهش مشارکت اقتصادی پیامدهای اجتماعی گسترده‌ای دارد. افزایش وابستگی خانوارها به درآمد یک نفر، رشد مهاجرت نیروی انسانی متخصص و کاهش امید اجتماعی از جمله نتایج مستقیم این روند محسوب می‌شوند.
زنان؛ قربانیان خاموش بحران بازار کار
اقتصاد سیاسی بیکاری در ایران بدون بررسی وضعیت زنان ناقص خواهد بود. شکاف میان مشارکت اقتصادی زنان و مردان یکی از عمیق‌ترین نابرابری‌های ساختاری کشور است. در حالی که نرخ مشارکت مردان به حدود ۶۸ درصد می‌رسد، این شاخص برای زنان در محدوده ۱۳ تا ۱۵ درصد باقی مانده است.
بخش قابل توجهی از زنان تحصیل‌کرده، با وجود برخورداری از سرمایه انسانی مناسب، امکان ورود به بازار کار رسمی را پیدا نمی‌کنند. نرخ بیکاری زنان نیز به مراتب بالاتر از مردان است و این شکاف در میان جوانان و فارغ‌التحصیلان دانشگاهی بیشتر دیده می‌شود.
محدودیت‌های اجتماعی، نبود فرصت‌های برابر، ضعف حمایت‌های نهادی و گسترش اشتغال غیررسمی، زنان را به سمت مشاغل کم‌درآمد و ناپایدار سوق داده است. در نتیجه، فقر در بسیاری از مناطق کشور بیش از گذشته چهره‌ای زنانه پیدا کرده است.
جوانان و فارغ‌التحصیلان؛ سرمایه انسانی سرگردان
بحران اشتغال جوانان، یکی دیگر از ابعاد مهم اقتصاد سیاسی بیکاری در ایران است. نرخ بیکاری جوانان چند برابر میانگین کل کشور است و بسیاری از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی با فاصله طولانی میان پایان تحصیل و ورود به بازار کار مواجه می‌شوند.
این وضعیت آثار بلندمدتی بر سرمایه انسانی کشور دارد. فرسایش مهارت‌ها، کاهش انگیزه، افزایش مهاجرت نخبگان و ناامیدی نسل جوان، هزینه‌هایی هستند که در آمارهای رسمی بیکاری منعکس نمی‌شوند اما آینده توسعه اقتصادی را تحت تاثیر قرار می‌دهند.
از سوی دیگر، سهم بالای فارغ‌التحصیلان در میان بیکاران نشان می‌دهد که پیوند میان نظام آموزشی و نیازهای واقعی اقتصاد ضعیف شده است. اقتصاد ایران نتوانسته ظرفیت کافی برای جذب نیروی متخصص و تحصیل‌کرده ایجاد کند و همین امر به اتلاف منابع انسانی منجر شده است.
نابرابری منطقه‌ای و دوگانگی بازار کار
اقتصاد سیاسی بیکاری در ایران، چهره‌ای منطقه‌ای نیز دارد. برخی استان‌های مرکزی و شمالی به دلیل برخورداری از زیرساخت‌های بهتر و تنوع اقتصادی بیشتر، نرخ اشتغال بالاتری را تجربه می‌کنند. در مقابل، استان‌های محروم‌تر با نرخ‌های بالاتر بیکاری و مشارکت اقتصادی پایین‌تر مواجه هستند.
این نابرابری‌ها، مهاجرت داخلی را تشدید کرده و فشار بیشتری بر شهرهای بزرگ وارد آورده است. تمرکز فرصت‌های اقتصادی در چند منطقه محدود، توسعه متوازن را با چالش جدی روبه‌رو کرده و شکاف‌های اجتماعی را عمیق‌تر ساخته است.
در بسیاری از استان‌ها، نرخ پایین بیکاری لزوماً نشانه رونق اقتصادی نیست. گاهی بخش بزرگی از جمعیت در سن کار اساساً وارد بازار کار نمی‌شوند و همین موضوع باعث کاهش ظاهری نرخ بیکاری می‌شود. بنابراین تحلیل بازار کار باید همزمان نرخ مشارکت، نسبت اشتغال و کیفیت فرصت‌های شغلی را در نظر بگیرد.
خدمات رشد کرد، صنعت عقب نشست
ترکیب اشتغال در سال‌های اخیر نشان می‌دهد که سهم بخش خدمات افزایش یافته و بخش صنعت با کاهش اشتغال مواجه شده است. این تغییر، اگر با توسعه خدمات دانش‌بنیان همراه نباشد، می‌تواند نشانه‌ای از ضعف بخش‌های مولد اقتصاد باشد.
صنعت معمولاً ظرفیت بالایی برای ایجاد اشتغال پایدار و افزایش بهره‌وری دارد. کاهش سهم آن در بازار کار، نشانه‌ای از کاهش سرمایه‌گذاری، نااطمینانی اقتصادی و محدودیت‌های ساختاری در محیط کسب‌وکار است.
رشد اشتغال در بخش خدمات نیز الزاماً به معنای بهبود شرایط نیست. بخش مهمی از این مشاغل در حوزه‌های غیررسمی و کم‌بازده شکل گرفته‌اند که امنیت شغلی و درآمد پایدار را تضمین نمی‌کنند. در نتیجه، کیفیت اشتغال به یکی از مهم‌ترین چالش‌های بازار کار ایران تبدیل شده است.
آینده بازار کار؛ ضرورت بازسازی نهادی
اقتصاد سیاسی بیکاری در ایران نشان می‌دهد که مشکل اصلی تنها نرخ بیکاری نیست، بلکه ضعف ساختاری در ایجاد فرصت‌های شغلی پایدار، مشارکت پایین زنان، نابرابری منطقه‌ای و کاهش نقش بخش‌های مولد اقتصاد است. این مسائل، به شکل یک چرخه معیوب عمل می‌کنند و توان رشد بلندمدت اقتصاد را کاهش می‌دهند.
عبور از این وضعیت، نیازمند حکمرانی پاسخگو، تقویت نهادهای اقتصادی، افزایش شفافیت، حمایت از سرمایه انسانی و فراهم شدن فرصت‌های برابر برای همه گروه‌های اجتماعی است. بدون چنین تغییراتی، حتی کاهش ظاهری نرخ بیکاری نیز نمی‌تواند نشانه‌ای از بهبود واقعی بازار کار باشد.
آرمین بهاری
منابع
- مرکز آمار ایران، گزارش نیروی کار سال ۱۴۰۴
- گزارش تحلیلی جهان صنعت ۲۵/۲/۱۴۰۵ درباره بازار کار ایران
- اقتصادنیوز ۴/۴/۱۴۰۵ درباره اشتغال و مشارکت اقتصادی زنان
- مطالعات سازمان بین‌المللی کار (ILO) درباره بازارهای کار در اقتصادهای در حال توسعه
