چگونه سقوط سرمایه‌گذاری در اقتصاد ایران، بیکاری و فقر را به بحران دائمی تبدیل کرد
در سال‌های پایانی امپراتوری روم، بسیاری از جاده‌ها، پل‌ها و کارگاه‌های تولیدی بدون نگهداری رها شدند. مورخان نوشته‌اند زمانی که سرمایه‌گذاری در زیرساخت و تولید متوقف شد، تجارت نیز آرام‌آرام فرو ریخت و شهرهایی که زمانی مرکز رونق بودند، به مناطقی خاموش و فقیر تبدیل شدند. سقوط تمدن‌ها همیشه با صدای انفجار آغاز نمی‌شود؛ گاهی با خاموش شدن چراغ کارخانه‌ها و ترک شدن زمین‌های کشاورزی شروع می‌شود.
امروز اقتصاد ایران نیز درگیر همان چرخه فرسایشی است. فروپاشی سرمایه‌گذاری دیگر فقط یک شاخص اقتصادی نیست؛ این روند اکنون به معنای توقف تولید، بیکاری گسترده، فرار سرمایه، نابودی امنیت شغلی و سقوط کیفیت زندگی میلیون‌ها شهروند تبدیل شده است. آمارهای رسمی و اظهارات فعالان اقتصادی نشان می‌دهد حکومت ایران نه‌تنها توان بازسازی موتور تولید را ندارد، بلکه با سیاست‌های ناکارآمد، فضای اقتصادی را به مرحله‌ای از بی‌ثباتی مزمن رسانده است.
اقتصاد هر کشور بر پایه سرمایه‌گذاری زنده می‌ماند. زمانی که سرمایه وارد صنعت، کشاورزی، فناوری و زیرساخت نشود، تولید کاهش پیدا می‌کند و بازار کار نیز فرو می‌پاشد. در چنین شرایطی بنگاه‌ها ابتدا ظرفیت تولید را کم می‌کنند، سپس نیروی کار را تعدیل می‌کنند و در نهایت به تعطیلی می‌رسند. گزارش‌های منتشر شده در ماه‌های اخیر تصویری آشکار از همین مسیر سقوط ارائه می‌دهد.
سرمایه‌گذاری خاموش شد، بیکاری آغاز شد
بر اساس داده‌های منتشرشده، تشکیل سرمایه ثابت ناخالص در نیمه نخست سال ۱۴۰۴ به منفی ۴.۳ درصد رسیده است. این عدد تنها یک افت آماری نیست. معنای واقعی آن توقف پروژه‌های جدید، فرسودگی ماشین‌آلات، کاهش ساخت‌وساز و نابودی ظرفیت‌های اشتغال است. سرمایه‌گذاری در ماشین‌آلات نیز از رشد مثبت به منفی ۲.۵ درصد سقوط کرده و سرمایه‌گذاری ساختمانی نیز وارد محدوده منفی شده است.
این روند مستقیماً بازار کار را هدف قرار داده است. در تابستان ۱۴۰۴ تعداد شاغلان کشور حدود ۱۷۱ هزار نفر کاهش یافته و همزمان جمعیت غیرفعال بیش از یک میلیون نفر افزایش پیدا کرده است. این یعنی بخش بزرگی از جامعه دیگر امیدی به یافتن شغل ندارد و از چرخه اقتصادی کنار کشیده شده است.
بیشتر بخوانید
فروپاشی سرمایه‌گذاری در اقتصاد ایران فقط نتیجه تحریم یا جنگ نیست. بحران عمیق‌تر از این توضیح‌های ساده است. ساختار اقتصادی تحت کنترل حکومت ایران طی سال‌ها با فساد سیستماتیک، اقتصاد رانتی، سرکوب بخش خصوصی واقعی و نااطمینانی سیاسی، انگیزه سرمایه‌گذاری را نابود کرده است. سرمایه در فضایی رشد می‌کند که امنیت حقوقی، ثبات اقتصادی و امکان پیش‌بینی آینده وجود داشته باشد؛ عناصری که سال‌هاست از اقتصاد ایران حذف شده‌اند.
گزارش‌های مربوط به صنایع کشور نشان می‌دهد حدود ۸۰ درصد واحدهای تولیدی با کاهش فعالیت روبه‌رو شده‌اند. بسیاری از کارخانه‌ها به دلیل کمبود مواد اولیه، اختلال صادرات، قطعی انرژی و بحران نقدینگی، بخشی از نیروی کار خود را اخراج کرده‌اند. این وضعیت تنها محدود به صنعت نیست؛ کشاورزی نیز به همان اندازه درگیر فروپاشی شده است.
در استان‌های کشاورزی، تولیدکنندگانی که سال‌ها محصولات صادراتی تولید می‌کردند، اکنون با سقوط قیمت‌ها و بسته شدن بازارهای خارجی روبه‌رو شده‌اند. کشاورزانی که زمانی تولید را سودآور می‌دانستند، حالا ترجیح می‌دهند زمین‌های خود را اجاره دهند. وقتی درآمد اجاره زمین از تولید بیشتر می‌شود، معنایش این است که اقتصاد مولد دیگر توان ادامه حیات ندارد.
اقتصاد فرسوده در محاصره تورم و نااطمینانی
فروپاشی سرمایه‌گذاری بدون تورم مزمن ممکن نیست. تورم بالای ۶۰ درصدی در اقتصاد ایران نه‌تنها قدرت خرید مردم را نابود کرده، بلکه هرگونه امکان برنامه‌ریزی اقتصادی را نیز از بین برده است. سرمایه‌گذار زمانی وارد تولید می‌شود که بتواند آینده هزینه‌ها، نرخ ارز و بازار فروش را پیش‌بینی کند. اما در اقتصادی که قیمت‌ها هر روز تغییر می‌کند و سیاست‌های حکومتی دائماً دستخوش تصمیمات ناگهانی است، سرمایه به سمت فعالیت‌های غیرمولد فرار می‌کند.
نتیجه این وضعیت، رشد سوداگری و تضعیف تولید است. سرمایه‌ها به جای ورود به کارخانه و صنعت، وارد بازار ارز، طلا، مسکن و دلالی می‌شوند. در چنین ساختاری، تولیدکننده واقعی عملاً قربانی سیاست‌های رانتی و تورمی حکومت ایران می‌شود.
بحران انرژی نیز به یکی از عوامل مهم نابودی سرمایه‌گذاری تبدیل شده است. ناترازی شدید برق و گاز باعث شده بسیاری از کارخانه‌ها با نیمی از ظرفیت خود کار کنند یا به تعطیلی موقت برسند. تولیدکننده‌ای که هر روز با قطعی برق و محدودیت گاز مواجه است، چگونه می‌تواند برای توسعه فعالیت خود برنامه‌ریزی کند؟
همزمان شبکه بانکی نیز عملاً از ایفای نقش توسعه‌ای خود خارج شده است. اگرچه حجم تسهیلات بانکی افزایش یافته، اما بخش عمده این منابع صرف بازپرداخت بدهی‌های قبلی یا تأمین هزینه‌های جاری شده است. بانک‌ها دیگر موتور سرمایه‌گذاری نیستند؛ آنها فقط به دستگاهی برای جلوگیری از فروپاشی کامل بنگاه‌های بدهکار تبدیل شده‌اند.
از سوی دیگر، کاهش شدید بودجه عمرانی نشان می‌دهد حکومت ایران حتی توان سرمایه‌گذاری عمومی را نیز از دست داده است. سهم بودجه عمرانی به حدود ۴.۶ درصد سقوط کرده؛ رقمی که نشان‌دهنده فلج شدن پروژه‌های زیرساختی و توسعه‌ای است. بدون سرمایه‌گذاری در زیرساخت، بخش خصوصی نیز امکان رشد ندارد.
سقوط معیشت در سایه اقتصاد رانتی
پیامد نهایی فروپاشی سرمایه‌گذاری، تخریب معیشت خانوارهاست. بیکاری گسترده، کاهش درآمد واقعی و تورم سنگین، طبقه متوسط را به سرعت کوچک کرده و فقر را به پدیده‌ای فراگیر تبدیل کرده است. خانواده‌هایی که زمانی با درآمد ثابت زندگی متوسطی داشتند، اکنون برای تأمین نیازهای اولیه خود نیز با بحران روبه‌رو هستند.
در شهرهای صنعتی، تعطیلی کارخانه‌ها به معنای تعطیلی زندگی است. هر کارخانه‌ای که خاموش می‌شود، زنجیره‌ای از مشاغل خدماتی، حمل‌ونقل و کسب‌وکارهای کوچک نیز نابود می‌شوند. در مناطق کشاورزی نیز کاهش درآمد کشاورزان، رکود را به بازارهای محلی منتقل کرده است. این همان چرخه‌ای است که اقتصاددانان آن را رکود فراگیر می‌نامند؛ وضعیتی که در آن بحران از یک بخش به کل جامعه سرایت می‌کند.
مرکز پژوهش‌های وابسته به ساختار حکومتی نیز اذعان کرده که رشد اقتصادی پیش از جنگ اخیر نیز به شدت کاهش یافته بود. قطعی اینترنت، بحران انرژی، نااطمینانی سیاسی و مشکلات تأمین مالی باعث شده رشد بخش خدمات و کشاورزی منفی شود. این مسئله نشان می‌دهد ریشه بحران اقتصادی ایران صرفاً در تنش‌های خارجی نیست، بلکه در ساختار سیاسی و اقتصادی فرسوده‌ای قرار دارد که توان تولید ثبات و توسعه را از دست داده است.
اقتصادی که در آن سرمایه‌گذاری نابود شود، آینده نیز نابود می‌شود. فرار سرمایه، تعطیلی تولید، مهاجرت نیروی انسانی و گسترش بیکاری، همگی نشانه‌های ورود اقتصاد به مرحله فرسایش تاریخی هستند. حکومت ایران طی سال‌ها با سرکوب نهادهای مستقل، گسترش اقتصاد رانتی و اولویت دادن به اهداف سیاسی و امنیتی، زیرساخت‌های توسعه اقتصادی را تخریب کرده است.
امروز خاموشی کارخانه‌ها فقط خاموشی ماشین‌آلات نیست؛ خاموشی امید اجتماعی است. وقتی جامعه چشم‌اندازی برای اشتغال، امنیت اقتصادی و آینده نداشته باشد، بحران اقتصادی به بحران اجتماعی و انسانی تبدیل می‌شود. فروپاشی سرمایه‌گذاری در ایران اکنون فقط یک مسئله اقتصادی نیست؛ تصویری از فرسایش یک جامعه در سایه ساختاری است که توان بازسازی خود را از دست داده است.
آرمین بهاری
منابع
- آفتاب نیوز۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۵، «۸۰ درصد واحدهای صنعتی با کاهش فعالیت مواجه‌اند»
- روزنامه جهان صنعت۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۵، «شوک منفی سرمایه‌گذاری؛ چالش اقتصاد ایران در پساجنگ»
- اکوایران۳۱ فروردین ۱۴۰۵، «استارت سقوط رشد اقتصاد قبل از جنگ»
- گزارش‌های مرکز پژوهش‌های مجلس درباره رشد اقتصادی و سرمایه‌گذاری در سال ۱۴۰۴
