درد بیمار، رنج انسان و آینده‌ای پریشان در اقتصاد ایران
باران ریزی می‌بارید و مرد میانسال، نسخه پزشک را بارها در دستش جابه‌جا می‌کرد. دختر هفت‌ساله‌اش روی صندلی فلزی داروخانه خوابش برده بود و زن جوانش آرام اشک می‌ریخت. متصدی داروخانه بدون آنکه حتی سرش را بالا بیاورد، جمله‌ای را تکرار کرد که این روزها برای بسیاری از مردم آشناست: «این داروها یا موجود نیست یا باید آزاد حساب شود.» مرد چند لحظه سکوت کرد، بعد به آرامی پرسید: «اگر فقط نصف داروها را بگیرم، حالش بدتر می‌شود؟» پاسخ روشنی وجود نداشت. در آن لحظه، بیماری تنها دشمن آن خانواده نبود؛ فقر نیز درست کنار تخت بیمار ایستاده بود.
این تصویر، تنها روایت یک خانواده نیست؛ روایتی فشرده از وضعیتی است که امروز در بخش بزرگی از جامعه ایران جریان دارد. اقتصاد ایران در سال‌های اخیر وارد مرحله‌ای شده که در آن بحران معیشت، بحران سلامت و بحران اعتماد عمومی به شکلی هم‌زمان بر زندگی مردم سایه انداخته است. زمانی تورم صرفاً به معنای کوچک شدن سفره‌ها بود، اما اکنون گرانی مستقیماً به جان انسان‌ها رسیده و دارو، درمان و حتی ابتدایی‌ترین خدمات سلامت را به کالاهایی دشوار و گاه دست‌نیافتنی تبدیل کرده است.
وقتی اقتصاد بیمار می‌شود، درمان هم فرو می‌پاشد
افزایش شدید قیمت دارو در ماه‌های اخیر، تنها یک اتفاق مقطعی یا نتیجه اختلال در بازار نیست؛ بلکه نشانه‌ای از بحرانی عمیق‌تر در ساختار اقتصادی کشور است. جهش نرخ ارز، حذف تدریجی ارز ترجیحی، تورم مزمن و ناتوانی نظام توزیع، همگی زنجیره‌ای را ساخته‌اند که در نهایت فشار آن بر دوش بیماران فرود می‌آید. امروز حتی داروهای عمومی و تولید داخل نیز با افزایش‌های چند ده تا چند صد درصدی روبه‌رو شده‌اند؛ وضعیتی که مفهوم «حق درمان» را برای بخش بزرگی از جامعه بی‌معنا کرده است.
در اقتصادهای بی‌ثبات، سلامت نیز تابع نوسانات بازار می‌شود. وقتی قیمت ارز در مدت کوتاهی جهش می‌کند، هزینه مواد اولیه، حمل‌ونقل، بسته‌بندی و تولید دارو نیز بالا می‌رود. اما مسئله فقط گرانی نیست. بحران اصلی آنجاست که درآمد مردم با همان سرعت افزایش پیدا نمی‌کند. کارگری که تا همین دو سال پیش می‌توانست هزینه یک دوره درمان ساده را پرداخت کند، امروز میان خرید دارو و تهیه مایحتاج روزانه خانواده‌اش گرفتار شده است.
در این میان، نظام بیمه‌ای نیز نتوانسته نقش محافظتی خود را ایفا کند. بدهی‌های سنگین بیمه‌ها به داروخانه‌ها و مراکز درمانی، باعث اختلال در زنجیره تأمین شده و فشار مالی را دوباره به مردم بازگردانده است. طرح‌هایی که با هدف حمایت از بیماران طراحی شدند، در عمل زیر بار کمبود منابع مالی و آشفتگی اجرایی فرسوده شده‌اند. نتیجه این وضعیت، شکل‌گیری نوعی درمان طبقاتی است؛ جایی که کیفیت و استمرار درمان، بیش از هر چیز به توان مالی افراد وابسته شده است.
بیشتر بخوانید
اما بحران دارو تنها بخشی از تصویر بزرگ‌تر اقتصاد ایران است. هم‌زمان با افزایش هزینه‌های درمان، تورم در کالاهای اساسی نیز به مرحله‌ای کم‌سابقه رسیده است. روغن، نان، لبنیات، گوشت و سایر اقلام ضروری، به سرعت از دسترس طبقات کم‌درآمد و حتی طبقه متوسط خارج می‌شوند. خانوارها برای بقا، ناچار به حذف تدریجی نیازهای خود شده‌اند؛ ابتدا تفریح، سپس آموزش، بعد تغذیه سالم و اکنون درمان.
آنچه این وضعیت را پیچیده‌تر می‌کند، شکاف عمیق میان روایت رسمی و تجربه واقعی مردم است. در حالی که آمارهای دولتی تلاش می‌کنند تورم را در قالب درصدها و شاخص‌ها توضیح دهند، زندگی روزمره مردم از واقعیتی بسیار خشن‌تر حکایت دارد. تورم دیگر صرفاً یک شاخص اقتصادی نیست؛ اکنون به عاملی روانی و اجتماعی تبدیل شده که امنیت ذهنی جامعه را نیز از بین برده است. خانواده‌ها نه‌تنها با گرانی امروز، بلکه با ترس از فردای گران‌تر زندگی می‌کنند.
از سوی دیگر، مدیریت اقتصادی کشور نیز بیش از آنکه مبتنی بر اصلاحات ساختاری باشد، بر واکنش‌های مقطعی و دستوری استوار مانده است. جلسات متعدد، بخشنامه‌ها، وعده کنترل قیمت‌ها و برخورد با واسطه‌ها، نتوانسته‌اند روند فرساینده تورم را متوقف کنند. در چنین فضایی، سیاست‌گذاری اقتصادی به جای آنکه احساس ثبات ایجاد کند، خود به بخشی از نااطمینانی عمومی تبدیل شده است.
جامعه‌ای که میان فقر و اضطراب فرسوده می‌شود
تداوم بحران اقتصادی، تنها به کاهش قدرت خرید ختم نمی‌شود؛ بلکه آرام‌آرام ساختار اجتماعی را نیز دگرگون می‌کند. وقتی خانواده‌ای برای تأمین داروی بیمار خود مجبور به قرض گرفتن، فروش دارایی یا حذف نیازهای اساسی دیگر می‌شود، فرسایش اقتصادی به فرسایش روانی و اجتماعی تبدیل خواهد شد.
در سال‌های اخیر، نشانه‌های این فرسایش به‌وضوح قابل مشاهده است. اضطراب دائمی نسبت به آینده، کاهش امید اجتماعی، افزایش ناامنی روانی و احساس بی‌پناهی اقتصادی، بخشی از واقعیت روزمره جامعه شده است. بسیاری از مردم احساس می‌کنند که فاصله میان درآمد و هزینه، دیگر با تلاش بیشتر جبران نمی‌شود. این احساس ناتوانی، یکی از خطرناک‌ترین پیامدهای بحران‌های مزمن اقتصادی است.
در چنین شرایطی، بیماران خاص و خانواده‌های آنان بیش از همه آسیب می‌بینند. بیماری‌هایی مانند سرطان، ام‌اس، تالاسمی یا بیماری‌های نادر، وابستگی شدیدی به داروهای وارداتی و درمان‌های مستمر دارند. کوچک‌ترین اختلال در روند درمان، می‌تواند به بهای جان بیمار تمام شود. اما اکنون بسیاری از این خانواده‌ها علاوه بر تحمل رنج بیماری، با کابوس دائمی تأمین هزینه‌ها نیز مواجه‌اند.
هم‌زمان، بازارهای غیررسمی و سیاه نیز از دل همین بحران رشد کرده‌اند. کمبود دارو در داروخانه‌های رسمی، راه را برای شکل‌گیری شبکه‌های غیرشفاف فروش دارو باز کرده است؛ شبکه‌هایی که دارو را با قیمت‌های چندبرابری و گاه بدون تضمین کیفیت به فروش می‌رسانند. در چنین فضایی، بیماری نه‌تنها یک درد جسمی، بلکه مسیری برای سوداگری و کسب سود شده است.
برخی اقتصاددانان هشدار داده‌اند که اقتصاد ایران وارد مرحله‌ای از «رکود تورمی عمیق» شده است؛ وضعیتی که در آن هم تولید کاهش می‌یابد و هم قیمت‌ها با سرعت بالا افزایش پیدا می‌کنند. این ترکیب، یکی از پیچیده‌ترین بحران‌های اقتصادی محسوب می‌شود؛ زیرا نه بازار توان رشد دارد و نه مردم توان مصرف. تثبیت مصنوعی نرخ بهره، کسری بودجه مزمن، کاهش سرمایه‌گذاری و بی‌ثباتی در سیاست‌گذاری، همگی نشانه‌هایی از اقتصادی هستند که در معرض شوک‌های سنگین قرار گرفته است.
در این وضعیت، حتی طبقه متوسط نیز که زمانی نقش ضربه‌گیر اجتماعی را ایفا می‌کرد، به‌تدریج در حال فرسایش است. کاهش قدرت خرید، افزایش هزینه مسکن و درمان، و نااطمینانی نسبت به آینده، باعث شده بخش بزرگی از جامعه احساس سقوط تدریجی به طبقات پایین‌تر را تجربه کند. این روند، تنها یک مسئله اقتصادی نیست؛ بلکه می‌تواند بر مناسبات اجتماعی، روابط خانوادگی و حتی سرمایه اجتماعی کشور اثر بگذارد.
اقتصاد ایران امروز بیش از هر زمان دیگری به صحنه هم‌نشینی بحران‌ها تبدیل شده است؛ جایی که تورم، رکود، کمبود دارو، کاهش رفاه و فرسایش روانی جامعه، هم‌زمان یکدیگر را تقویت می‌کنند. در چنین فضایی، درد بیماری دیگر فقط درد جسم نیست؛ به اضطراب، ترس، بدهکاری و احساس نابرابری گره خورده است.
شاید تلخ‌ترین بخش این واقعیت آن باشد که بسیاری از مردم، دیگر بحران را یک وضعیت موقتی نمی‌دانند. برای خانواده‌ای که شبانه‌روز میان داروخانه‌ها سرگردان است، یا کارگری که حقوقش تنها تا نیمه ماه دوام می‌آورد، بحران به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شده است. در این میان، آنچه آرام‌آرام فرسوده می‌شود، فقط اقتصاد نیست؛ بلکه امید انسان‌هایی است که هر روز زیر بار هزینه‌های سنگین زندگی، اندکی بیشتر خم می‌شوند.
آرمین بهاری
منابع
- اقتصاد ۲۴ – ۲۲/۲/۱۴۰۵- «درد بیماری، رنج بی‌پولی؛ چرا دارو هم برای مردم دست‌نیافتنی شد؟»
- اقتصاد نیوز ۲۲/۲/۱۴۰۵ – «اقتصاد ایران در معرض شوک‌های شدید»
- اکو ایران ۲۲/۲/۱۴۰۵ ـ اظهارات علی سعدوندی درباره رکود تورمی و سیاست پولی در ایران
