شاید سوال شما هم باشد که نظریه‌های ادبی چیست؟ وقتی برای نخستین بار وارد دنیای ادبیات می‌شویم، همه‌چیز شبیه قدم گذاشتن به باغی ناشناخته است؛
درخت‌هایی با نام‌های عجیب، مسیرهایی که از هم جدا می‌شوند، و گل‌هایی که هرکدام بوی خاص خودشان را دارند.
شاید با خود بپرسیم:
«از کجا شروع کنم؟ این همه نظریه ادبی یعنی چه؟»
خبر خوب این است که نظریه‌های ادبی، برخلاف ظاهر پیچیده‌شان، تنها یک کار می‌کنند:به ما کمک می‌کنند «متن» را بهتر ببینیم.
همان‌طور که یک نقاش برای دیدن طیف رنگ‌ها از نور مناسب استفاده می‌کند،ما هم برای فهم بهتر شعر و داستان و سایر خواندنی ها به «رویکرد»های مختلف نیاز داریم. هر رویکرد در پاسخ به یک پرسش اساسی شکل می‌گیرد:
«معنای متنی که می خوانیم پیش چه کسی است؟!»
در خودٍ متن است؟
در ذهن نویسنده است؟
در نگاه خواننده است؟
در برداشت منتقد است؟
در نزد مفسر گفت‌وگوهای پنهان متن است؟
پنج نوع نگاه در نظریه‌های ادبی
۱) نظریه‌های متن‌محور (معنا در خودٍ متن است)
در این رویکرد، متن با زبان، ساختار، موسیقی، روایت و اجزای درونی‌اش بررسی می‌شود.
این نگاه می‌پرسد:«خودٍ متن چه می‌گوید و چگونه ساخته شده است؟»
در غزل حافظ «الا یا ایها الساقی»، وزن، ردیف، تکرارها و تصاویر شعری را بررسی کنیم، بدون توجه به زندگی حافظ یا برداشت دیگران.
شعر«ققنوس» نیما یوشیج: وزن شکسته و تکرار هجایی، فضای آتش و سوختن را می‌سازد.نماد ققنوس تنها به دلیل کارکرد در متن بررسی می‌شود، نه معناهای تاریخی‌اش.نحو متفاوت و جابه‌جایی ارکان جمله، «ناآرامی» را در فرم ایجاد می‌کند.
مکتب های زیر متن محور هستند( درباره این مکتب ها بعدا گفتگومی کنیم)
فرمالیسم( صورت‌گرایی) روسی
ساختارگرایی
نشانه‌شناسی (سوسور، بارت اولیه)
نقد فرمالیستی غربی
نقد سبک‌شناسی
در این مکاتب همه چیز در معماری زبان و فرم بیان قرار دارد.
۲)نظریه های مؤلف‌محور:نیت، زندگی و تجربه نویسنده
در این رویکرد، معنا به نیت و ذهنیتٍ خالق اثر نزدیک است.
پرسش کلیدی:«نویسنده چه میخواسته بگوید و تجربه‌ها و زندگی‌اش چگونه در متن راه یافته است؟»در مؤلف‌محوری، زندگی‌نامه، دوران تاریخی، باورها و دغدغه‌های نویسنده در تفسیر اثر نقش مهمی بازی می‌کنند.
در این دیدگاه، معنای درست متن زمانی روشن می‌شود که بتوانیم خود را در جای نویسنده قرار دهیم و شرایط نوشتن اثر را بازسازی کنیم.
این نگاه ریشه در هرمنوتیک کلاسیک-به‌ویژه نزد شلایرماخر-دارد که هدف فهم متن را بازسازی ذهن و نیت مؤلف می‌دانست.
در ادبیات فارسی در خواندن شعرهای فروغ فرخزاد، دانستن تجربه‌های زیسته او از گسست‌های عاطفی تا نگاه اجتماعی‌اش به فهم لحن و پیام شعر کمک می‌کند.
همچنین در تحلیل «بوف‌کور» صادق هدایت، بسیاری به اضطراب‌ها، تنهایی و فضای فکری نویسنده رجوع می‌کنند تا جهان تاریک رمان را توضیح دهند.
۳) نظریه خواننده‌محور:معنا در دلِ خوانش ساخته می‌شود
اینجا متن یک نیمه است و خواننده نیمه دیگر.
پرسش اصلی این است:«خواننده چگونه از متن، معنا می‌سازد؟»
هر خواننده ای تجربه خود را وارد متن می‌کند،بنابراین معنا یک چیز ثابت نیست؛جریان دارد.
شعر «تو را من چشم در راهم» برای یک عاشق ممکن است کاملاً شخصی باشد، اما برای یک خواننده غمگین می‌تواند روایت انتظار و غربت شود. برای خواننده سیاسی، این شعر انتظار آزادی و امید اجتماعی است.
غزل‌های مولوی:یک خواننده ممکن است «باده» را عشق الهی ببیند.دیگری هیجان عرفانی.سومی تجربه انسانیِ شور و مستی…هیچ معنای قطعی وجود ندارد؛ خواننده شریک خلق معناست.
نظریه های خواننده‌محور (استنلی فیش، آیزر، یاوس)
پدیدارشناسی خوانش
هرمنوتیک مدرن(گادامر: هم‌افقی خواننده و متن)
گرایش‌هایی از پساساختارگرایی که «مرگ مؤلف» را اصل می‌گیرند.
۴) نظریه نقدمحور (گفتمانی/ایدئولوژیک): نگاه از زاویه قدرت حاکم و یا جامعه و مردمانش
در این رویکرد، متن با پرسش‌هایی درباره طبقه، جنسیت، استعمار، ایدئولوژی و ساختار قدرت خوانده می‌شود. یعنی معنا از ساختارهای قدرت، جنسیت، طبقه، رسانه و گفتمان‌ها بیرون می‌آید.
پرسش محوری:«متن چه چیز را بازتاب می‌دهد یا پنهان می‌کند؟ چه صداهایی را برجسته یا سرکوب می‌کند؟»
معنا محصول نیروهای بیرونی و گفتمان قدرت است.در این رویکرد منتقد نقش یک افشاگر یا تحلیلگر گفتمان و متن را دارد.
در ادبیات فارسی، خوانش طبقاتی و اجتماعی رمان «کلیدر» دولت‌آبادی( با تحلیل مارکسیستی):
ستم طبقاتی: خان‌ها ≠ دهقان‌ها
مالکیت زمین = ابزار قدرت
قهرمانان از طبقات فرودست‌اند
عشق، هویت، جنگ: همه در شبکه‌ای از قدرت طبقاتی تفسیر می‌شود. رمان درباره ساختارهای قدرت و طبقه است، نه
فقط قصه‌ای عشایری.
و یا خوانش فمینیستی ماجرای سودابه و سیاوش در شاهنامه:
زن اغلب روایت‌نشده است
صدای او توسط مردان بازنمایی شده است
بدن و میل زن تحت کنترل ساختار مردسالار است
او «بدنام» شده، درحالی‌که نقش مردان کمتر نقد شده است.
یک منتقد فمینیست می‌گوید:«این روایت نشان می‌دهد چگونه گفتمان پدرسالار معنا را تولید می‌کند.»
سفرنامه‌های ایرانی دوره قاجار(تحلیل پسااستعماری):
«غرب» به‌عنوان الگوی برتر
«ایران» به‌عنوان عقب‌مانده
نگاه تحقیرآمیز به فرهنگ خودی
پذیرش معنای «دیگری‌سازی» غرب
پسااستعماری می‌گوید:«این متن‌ها بازتاب internalized orientalism (شرق شناسی درونی شده) هستند.»
نظریه‌های نقدمحور (گفتمانی – ایدئولوژیک)
مارکسیسم
نقد فمینیستی
نقد فرهنگی
پسااستعماری
مطالعات کوئیر
نقد ایدئولوژی (آلتوسر، ایگلتی)
*
در همین زمینه
۵) نظریه‌های تفسیرمحور (هرمنوتیکی/ فلسفی): لایه‌های پنهان متن
در این رویکرد، معنا از طریق فرایند «تفسیر» ساخته می‌شود.
پرسش اصلی:«معنای عمیق، لایه‌لایه و تأویلی متن، چیست؟»
این نظریه‌ها به «تأویل»، «پرسش‌گری»، «افق معنایی» و «فلسفه فهم» توجه دارند. چگونه می‌توان متن را تأویل کرد؟ و چه لایه‌های پنهانی دارد؟ این رویکرد به خواننده می‌گوید گاهی تحلیل متن مثل تحلیل رؤیا، اسطوره یا تاریخ تأویل‌هاست. این نگاه در سنت عرفانی ایرانی هم حضور دارد.در ادبیات فارسی،تأویل عرفانیِ غزل‌های حافظ،یا خوانش نمادین و اسطوره‌ایِ شاهنامه رایج است.
شعر حافظ«منم که شهره شهرم به عشق ورزیدن»با تأویل عرفانی/ هرمنوتیکی
«عشق» = راه حقیقت
«رند» = سالک
«ساقی» = واسطه فیض
«می» = شراب معرفت
«قبا» = پوستین ظاهربینی که باید رها شود
در هرمنوتیک عرفانی معنا از لایه زیرین متن بیرون کشیده می‌شود، نه از ظاهرآن.
قصه‌های شاهنامه با تأویل اسطوره‌ای ـ یونگی:
رستم = کهن‌الگوی «قهرمان»
اسفندیار = قهرمان آهنین + قربانی قدرت
سهراب = «جوانِ سایه»
زال = فرزند طردشده / جادو / دانای پیر
اینجا متن مانند اسطوره‌های جهانی تفسیر می‌شود.
داستان بوف کور صادق هدایت با تأویل روانکاوانه:
زن اثیری = میل سرکوب‌شدهپیرمرد = کهن‌الگوی «سایه»
دوپاره‌گی راوی = بحران هویتیفضای شب/تاریکی = ناخودآگاه
در این نگاه متن مثل یک «خواب» تحلیل می‌شود.
نظریه‌های تفسیرمحور:
پساساختارگرایی تفسیری (دریدا – بازی بی‌پایان معنا)
نقد اسطوره‌ای – یونگی (تأویل کهن‌الگو)
بخشی از نقد روان‌کاوی (تأویل رؤیاگونه متون)
دریک نگاه کلی:
هر نظریه بزرگ ادبی-از فرمالیسم و ساختارگرایی تا فمینیسم و هرمنوتیک-به یکی از این پنج راه وابسته است.
با این تقسیم‌بندی، دنیای پیچیده نظریه‌ها روشن، ساده و برای مخاطب تازه‌وارد قابل فهم می‌شود.
ازکجاآغازکنیم؟ برای ورود به باغ نظریه ها از کدام دروازه وارد شویم؟
باید از ساده‌ترین و ملموس‌ترین نقطه شروع کنیم- جایی که هم تو را نترساند، هم ذهنت را آماده کند.
درگام اول بهتر است از «متن‌محور»ها آغازکرد.چرا؟
چون فهمیدن نظریه‌های متن‌محور هیچ پیش‌نیازی نمی‌خواهد
تو با فرم، زبان، استعاره، تصویر و موسیقی کلمات آشنا می‌شوی-چیزهایی که در شعر و داستان همیشه وجود دارند و برایت آشنا هستند.
این گروه نظریه‌ها کمک می‌کنند
تا: کلیدواژه‌های نقد را یاد بگیری
نگاه تحلیلی پیدا کنی
بدون فلسفه و تاریخ و جامعه‌شناسی، فقط خود «متن» را ببینی
ذهن برای نظریه‌های پیچیده‌تر آماده شود.
مرحله اول: صورت‌گرایی روسی(فرمالیسم)
این بهترین نقطه شروع است.
کاملاً روشن، قابل فهم و کاربردی
در این مرحله یاد می‌گیری
آشنایی‌زدایی چیست؟
فرم و محتوا چه نسبتی دارند؟
چه شگردهایی متن را ادبی می‌کنند؟
چطور یک شعر یا داستان را فقط از درون خودش بخوانیم؟
این نظریه مثل این است که اول یاد بگیری «چطور کلمه‌ها کار می‌کنند».
مرحله دوم: ساختارگرایی
وقتی کمی با زبان و فرم آشنا شدی، ساختارگرایی منطقی‌ترین قدم بعدی است.
ساختارگرایی به تو یاد می‌دهد:
زیرساخت روایت چیست؟
شخصیت‌ها چه نقش‌هایی را تکرار می‌کنند؟
چگونه جهانِ داستان‌ها الگوهای مشترک دارند؟
این نظریه مثل این است که یاد بگیری «قصه‌ها چطور ساخته می‌شوند».
گام دوم: مولف‌محور
وقتی متن را شناختی، وارد مرحله آشنایی با مولف اثر می شوی. او کیست؟ در چه زمانه و زمینه ای زندگی میکرده و چرا و چگونه دست به قلم برده است. خلاصه چطور آدمی بوده است؟
گام سوم: خواننده‌محور
وقتی متن را فهمیدی و مولف را هم شناختی، وارد مرحله‌ای می‌شوی که می‌فهمی:« منِ خواننده هم معنا می‌سازم.» اینجاست که خواندن تبدیل به تجربه‌ای شخصی و عمیق می‌شود.
گام چهارم: نقدمحور
رویکرد های فمینیستی، پسااستعماری، مارکسیستی و … بدون شناخت اولیه از ساختار و زبان، به سختی فهمیده می شوند.اما بعد از ۳ گام اول، خیلی راحت و لذت‌بخش می‌شوند.
گام پنجم: تفسیر محور و تأویلی و نظریه‌های پیچیده‌تر
رویکردهای روانکاوانه، شالوده‌شکنانه،… و فهم آثار بزرگانی چون گادامر، لاکان و … پیچیده تر و فلسفی‌تر هستند و اندوخته های بیشتر و ذهنی آماده‌تر می‌خواهند.
وقتی به باغستان نظریه های ادبی وارد شدی آنگاه از عطر و بوی گلها و غنچه ها، شکوفه ها و سبزه زار و نسیم خنک و آب و هوای دلپذیر باغ، لذت فراوان می برید!
در این باغ شکوفان با دوستم آشنا می شوید: ادبیات
بیا با هم بریم باغ ادبیات…
شایان اردیبهشت