اقتصاد ایران در سال‌های اخیر زیر فشارهای متعددی از جمله ناترازی انرژی، تورم لجام‌گسیخته، نوسانات ارزی، و پیامدهای جنگ کوتاه‌مدت اما ویرانگر ۱۲ روزه قرار گرفته است. این عوامل، به‌ویژه در کنار سیاست‌های ناکارآمد و بی‌برنامگی در مدیریت منابع، کسب‌وکارهای کوچک و متوسط را به لبه پرتگاه ورشکستگی کشانده است. گزارش‌های میدانی و اظهارات فعالان اقتصادی حاکی از آن است که بخش قابل‌توجهی از اصناف و صنایع خرد، از قنادی‌ها و لبنیاتی‌ها گرفته تا واحدهای تولیدی صنعتی، در معرض ورشکستگی و تعطیلی قرار دارند. این وضعیت نه‌تنها معیشت میلیون‌ها نفر را تهدید می‌کند، بلکه تبعات اجتماعی و اقتصادی گسترده‌ای را به دنبال خواهد داشت.
فروپاشی زیر سایه قطعی برق
یکی از بارزترین نمودهای این بحران، قطعی‌های مکرر برق است که به‌ویژه در فصل تابستان، کسب‌وکارهای وابسته به زنجیره سرما را فلج کرده است. گزارش‌های متعدد از شهرهایی مانند تهران، کرج، شیراز و مشهد نشان می‌دهد که محصولات لبنی، از خامه گرفته تا بستنی، به دلیل نبود سرمای کافی در یخچال‌ها فاسد می‌شوند. قنادی‌ها و بستنی‌فروشی‌ها که تابستان را فصل طلایی خود می‌دانند، با خاموشی‌های بی‌برنامه مواجه شده‌اند که نه‌تنها محصولاتشان را غیرقابل فروش می‌کند، بلکه هزینه‌های سنگین بازسازی تجهیزات و خرید مجدد مواد اولیه را بر دوششان می‌گذارد. رئیس اتحادیه قنادان گزارش داده که تنها در سه ماه ابتدایی تابستان، ده‌ها واحد قنادی در تهران و کرج اعلام ورشکستگی کرده‌اند. این وضعیت در حالی است که این واحدها با هزینه‌های ثابت مانند اجاره، مالیات و حقوق کارگران دست‌وپنجه نرم می‌کنند و هیچ حاشیه سودی برای تحمل چنین خسارت‌هایی ندارند.
صنایع تولیدی نیز از این معضل در امان نمانده‌اند. شهرک‌های صنعتی در استان‌هایی مانند قزوین، تهران، البرز و خوزستان با قطعی‌های چندساعته تا یک‌روزه برق مواجه بوده‌اند. این خاموشی‌ها در صنایعی مانند سیمان و فولاد، که به کوره‌های دائمی وابسته‌اند، به کاهش تولید و حتی تعطیلی شیفت‌ها منجر شده است. اکبر شوکت، دبیر اجرایی خانه کارگر قم، هشدار داده که کاهش شیفت‌های کاری و تعدیل نیرو در این واحدها، دستمزد کارگران را کاهش داده و معیشت آن‌ها را به خطر انداخته است. این شرایط در مناطق گرمسیری مانند قم، که ناترازی برق شدت بیشتری دارد، بحرانی‌تر است.
در همین زمینه
اقتصاد ایران در تنگنای جنگ افروزی-۹
بیماری‌های مزمن اقتصاد
مشکلات کنونی اقتصاد ایران را نمی‌توان صرفاً به قطعی برق یا پیامدهای جنگ ۱۲ روزه تقلیل داد. به گفته محمود اولیایی، رئیس کمیسیون مسئولیت اجتماعی اتاق ایران، اقتصاد ایران از دهه‌ها پیش با بیماری‌های مزمنی مانند تورم بالا، نوسانات ارزی، کمبود منابع مالی، و موانع گمرکی دست‌وپنجه نرم می‌کند. این بیماری‌ها، تاب‌آوری بنگاه‌های کوچک و متوسط را که حدود ۸۰ درصد از صنعت کشور را تشکیل می‌دهند، به شدت کاهش داده است. جنگ اخیر، به‌مثابه ضربه نهایی، این واحدها را به مرز فروپاشی کشانده است. بخش‌هایی مانند گردشگری و فناوری، که به حضور فیزیکی مشتریان وابسته‌اند، به دلیل تعطیلی‌های اجباری در دوران جنگ و پس از آن، بیش از دیگران آسیب دیده‌اند.
آمارهای شاخص مدیران خرید (شامخ) در خرداد ماه نشان‌دهنده عمق این بحران است. عدد ۴۲.۱ برای بخش صنعت، پایین‌ترین رقم در هفت سال گذشته، نشان از کاهش تولید، فروش، استخدام، سفارشات جدید و موجودی مواد اولیه دارد. عواملی مانند ناترازی انرژی، الزام به رفع تعهد ارزی، و افزایش ریسک‌های سیاسی، همگی به تشدید رکود تورمی منجر شده‌اند. سید باقر شریف‌زاده، نایب رئیس کمیسیون صنعت اتاق بازرگانی ایران، تأکید می‌کند که واحدهای صنعتی، حتی در صورت تلاش برای حفظ نیروی کار، گنج پنهانی برای تاب‌آوری ندارند. صنعت لوازم خانگی، به‌عنوان دومین صنعت پراشتغال کشور، با کاهش تقاضا و برگشت چک‌های مشتریان مواجه شده و در معرض کوچک شدن است.
تبعات اجتماعی و شتاب فقر
یکی از نگران‌کننده‌ترین پیامدهای این وضعیت، افزایش بیکاری و تبعات اجتماعی آن است. نرخ بیکاری ۳.۷ درصدی در سه‌ماهه اول سال ۱۴۰۴، به‌ویژه در میان جوانان که به حدود ۲۰ درصد می‌رسد، زنگ خطر را به صدا درآورده است. با وجود ۳۸ تا ۳۹ میلیون نفر جمعیت غیرفعال در سنین ۱۵ تا ۶۴ سال، اضافه شدن به تعداد بیکاران می‌تواند به حاشیه‌نشینی، افزایش جرم، و تشدید آسیب‌های اجتماعی منجر شود. اولیایی هشدار می‌دهد که بدون برنامه‌های حمایتی مؤثر، تعطیلی بنگاه‌های کوچک و متوسط به بحران‌های اجتماعی گسترده‌ای دامن خواهد زد.
انفعال در برابر فروپاشی
آنچه بیش از همه این بحران را تشدید می‌کند، انفعال سیاست‌گذاران در برابر مشکلات ساختاری است. نبود برنامه‌ریزی برای تأمین انرژی پایدار، فقدان تسهیلات مالی و بیمه‌ای برای اصناف، و بی‌توجهی به نیازهای بنگاه‌های کوچک و متوسط، نشان‌دهنده بی توجهی عامدانه و سیستماتیک است. در حالی که دولت از ثبات بازار و حمایت از تولید داخلی سخن می‌گوید، خاموشی‌های بی‌برنامه و فشارهای مالیاتی و اقتصادی، کسبه و تولیدکنندگان را به نقطه‌ای رسانده که بقای آن‌ها به معجزه وابسته است. این وضعیت نه‌تنها به ضرر اصناف، بلکه به زیان کل جامعه است، چرا که فروپاشی کسب‌وکارهای کوچک، زنجیره‌ای از بیکاری، فقر، و ناپایداری اجتماعی را به دنبال خواهد داشت.
نظام ولایت مطلقه فقیه سرگرم سوخت رسانی به موتور جنگ افروزی در منطقه خاورمیانه و پمپاژ پول و امکانات به سرکوبگران داخلی است. بنابراین مردم مصیبت زده و ستمدیده ایران هیچ امیدی غیر از به کارگیری توانمندی‌ها و اقدامات شجاعانه خود برای به زیر کشیدن خیمه گاه ضحاک ندارند.
آرمین بهاری
