نویسنده: نیما امینی‌صفت
تاریخ جهان عرب، کمتر هنرمندی به اندازه ام‌کلثوم به‌خود دیده است که توانسته باشد مرزهای موسیقی، سیاست و جامعه را درنوردد. صدای او نه‌تنها روح مردم مصر، بلکه آرزوهای مشترک ملّت‌های عرب برای آزادی، کرامت و استقلال را فریاد زد. در دهه‌های پرالتهاب قرن بیستم، وقتی گلوله‌ها و شعارها در خیابان‌ها طنین‌انداز بودند، صدای ام‌کلثوم با ترانه‌هایی چون «و الله زمان یا سلاحی» به سرود ملّی مقاومت بدل شد، و با اجرای «اصبح عندی الان بندقیه» (شعر نزار قبانی/ آهنگ محمد عبدالوهاب)، زنان و مردان عرب را به ایستادگی فراخواند.
ترانه‌های او از بزم‌های طرب به سنگرهای مبارزه رسیدند؛ از نبرد سوئز تا آرمان فلسطین، صدای ام‌کلثوم پژواکی از اراده‌ی جمعی مردم بود.
موسیقی مقاومت، صدای مردم:
موسیقی در جهان عرب تنها برای طرب و طنین نبوده است. از دیرباز، صدای خوانندگان بزرگ با نبض تاریخ، سیاست و مقاومت گره خورده، و در میان همه این صداها، نام ام‌کلثوم چونان قله‌ای بلند می‌درخشد. بانویی که فراتر از یک خواننده، به نماد فرهنگی و سیاسی مردم مصر و خاورمیانه بدل شد و کوکب‌الشرق(ستاره مشرق) لقب گرفت. صدای او در بزنگاه‌های تاریخی، از جنگ و انقلاب تا آزادی‌خواهی و کرامت انسانی، پژواک دردها و آرزوهای ملت‌ها بود.
ام‌کلثوم و تولّد موسیقی مقاومت مصر:
دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ دوران تلاطم و بیداری در جهان عرب بود. انقلاب ۱۹۵۲ مصر، رهبری عبدالناصر و مبارزه با استعمار، فضایی پدید آورد که در آن، هنر دیگر نمی‌توانست بی‌طرف بماند. ام‌کلثوم با هوشمندی و اصالتی بی‌نظیر، صدای خود را به خدمت آرمان‌های ملی و ضد استعماری مردم مصر درآورد. ترانه‌هایی چون «راجعین بقوه السلاح» (شعر صلاح جاهین/ آهنگ ریاض السنباطی) ، «والله زمان یا سلاحی» (صلاح جاهین/ کمال الطویل)و «مصر تتحدث عن نفسها» (حافظ ابراهیم/ ریاض السنباطی) تنها آوازهایی عاشقانه نبودند؛ بلکه اعلامیه‌هایی موسیقایی در دفاع از آزادی و استقلال بودند.
او در بحبوحه جنگ سوئز (۱۹۵۶) و شکست سنگین ۱۹۶۷، با صدایی استوار و چهره‌ای مصمم، به صحنه بازگشت و نقش خویش را به‌عنوان صدای مقاومت و امیدبخشی به ملت زخم‌خورده ایفا کرد. کنسرت‌های او، به‌ویژه در روستاها و میان اقشار فرودست، بیشتر به میتینگ‌های مردمی شباهت داشت تا اجرای صِرف موسیقی.
زنانگی مستقل در ساختار مردسالار:
در جامعه‌ای مردسالار که زن را بیشتر در حاشیه می‌خواست، ام‌کلثوم با وقار و صلابتی تحسین‌برانگیز، تعریفی نوین از زن هنرمند در جهان عرب ارائه کرد. او نه به‌عنوان یک «زن جذاب»، بلکه به‌عنوان یک هنرمند متفکر، مستقل و تأثیرگذار شناخته شد. صدا و حضور او به میلیون‌ها زن عرب جسارت بخشید تا سهم خود را در مبارزه برای حقوق و کرامت انسانی مطالبه کنند.
در همین زمینه
نقش زنان در انقلاب عراق
میراثی که خاموش نمی‌شود:
با گذشت نیم‌قرن از خاموشی صدای ام‌کلثوم، میراث موسیقی مقاومت که او بنا نهاد، هم‌چنان زنده است. هنرمندانی چون مارسل خلیفه، جولیا بطرس، کارول سماحه و…، هر یک به گونه‌ای راه او را ادامه داده‌اند؛ از بازخوانی ترانه‌های او تا خلق آثاری نو با همان روح اعتراض و آرمان‌خواهی.
در فلسطین اشغالی، جایی‌که مبارزه برای آزادی هنوز ادامه دارد، صدای ام‌کلثوم به عنوان نماد هویت و پایداری فرهنگی شنیده می‌شود. پروژه‌های هنری معاصر، با تنظیم‌های جدید، ترانه‌های او را بازآفرینی می‌کنند تا نسل‌های جوان نیز پیام‌های مبارزاتی‌اش را درک کنند.
از سوی دیگر، زنان هنرمند عرب با الهام از شخصیت مقاوم و مستقل ام‌کلثوم، صدای خود را در عرصه‌های اجتماعی و سیاسی بلند کرده‌اند. دینا الودیدی در مصر، نمونه‌هایی از این تداوم فرهنگی-سیاسی‌اند که نشان می‌دهند راهی که ام‌کلثوم گشود، هنوز پر رهرو است.
صدای ریشه‌ها و شاخسار آزادی:
ام‌کلثوم تنها بخشی از تاریخ موسیقی عربی نیست؛ او بخشی از تاریخ مبارزه برای آزادی و کرامت انسانی در خاورمیانه است. صدای او، صدای ریشه‌هایی است که در خاک مردم تنیده و شاخه‌هایش تا آسمان رهایی قد کشیده‌اند. در جهانی که روایت‌های رسمی می‌کوشند صدای مردم را خاموش کنند، موسیقی ام‌کلثوم هم‌چنان به مثابه مقاومتی فرهنگی و رهایی‌بخش زنده است؛ صدایی که به ما یادآوری می‌کند هوشیار باشید، هنوز مبارزه ادامه دارد.
