جشن تیرگان، یکی از کهن‌ترین و باشکوه‌ترین جشن‌های ایرانی، در ۱۳تیرماه هر سال برگزار می‌شود. این جشن، به نام‌های دیگری مانند آبریزگان، آب‌پاشان، سرشوران و تیرما سیزده شو نیز شناخته می‌شود و در فرهنگ ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارد.
آیین‌های جشن تیرگان
آب‌پاشی: یکی از مهم‌ترین آداب و رسوم تیرگان، آب‌پاشی به یکدیگر و زمین‌های کشاورزی است. مردم با این کار، ضمن شادمانی، به استقبال باران و حاصلخیزی زمین می‌رفتند.
فال کوزه: در این رسم، آرزوهای خود را روی کاغذ می‌نوشتند و آن‌ها را درون کوزه‌ای می‌انداختند. سپس، کوزه را در آب می‌انداختند و اولین کاغذی که بیرون می‌آمد، فال آن شخص بود.
سفره تیرگان: سفره‌ای رنگین با انواع غذاهای سنتی، میوه‌ها و تنقلات، از دیگر آداب و رسوم این جشن است.
آتش‌افروزی: در برخی از مناطق، بر بام خانه‌ها آتش روشن می‌کردند تا تاریکی را دور کنند و به استقبال روشنایی و امید بروند.
شعرخوانی و شاهنامه‌خوانی: حماسه‌خوانی و شاهنامه‌خوانی نیز از جمله برنامه‌های مرسوم در جشن تیرگان بوده است.
بازی‌های محلی: انواع بازی‌های محلی مانند هفت‌سنگ، طاق‌بازی و گُل‌بازی نیز در این روز برگزار می‌شده است.
در همین زمینه
جشن ملی چهارشنبه‌سوری؛ آمادگی برای قیام ۱۴۰۳
جشن تیرگان در گذر زمان:
جشن تیرگان، در دوران باستان از اهمیت و شکوه زیادی برخوردار بوده است. اما با گذشت زمان، از رونق آن کاسته شده و امروزه در برخی از نقاط ایران به صورت محدود برگزار می‌شود. با این حال، تلاش‌هایی برای احیای این جشن کهن و انتقال آن به نسل‌های آینده در حال انجام است.
اهمیت جشن تیرگان:
جشن تیرگان، علاوه بر جنبه‌های شادمانی و سرگرمی، پیام‌های مهمی نیز به همراه دارد. این جشن، یادآور پیوند انسان با طبیعت، ضرورت صلح و دوستی، و امید به آینده‌ای روشن است. پاسداشت این جشن کهن، به منزله حفظ هویت و تاریخ غنی ایران زمین است.
جشن تیرگان، ریشه در باورها و اسطوره‌های ایرانی باستان دارد و به دو روایت اصلی در مورد خاستگاه آن اشاره می‌شود:
۱.روایت ستاره تیشتر و ایزد باران:
در آیین زرتشت، ستاره تیشتر، نقشی کلیدی در بارندگی و حاصلخیزی زمین دارد. طبق باورها، تیشتر در شب تیرگان، از کوه‌های البرز به سوی دریای فراخکرت (احتمالاً دریای مازندران) حرکت می‌کند و با دیو خشکسالی به نام اپوش می‌جنگد. پیروزی تیشتر بر اپوش، ضامن بارندگی و فراوانی در سال زراعی پیش رو است. از این رو، مردم ایران باستان در این شب، با آب‌پاشی به یکدیگر و زمین، به استقبال باران و شادمانی می‌رفتند.
۲. روایت آرش کمانگیر و صلح میان ایران و توران:
در شاهنامه فردوسی، داستانی حماسی از پهلوانی به نام آرش کمانگیر روایت می‌شود. در زمان جنگ میان ایران و توران، برای تعیین مرز بین دو سرزمین، بدون خونریزی، تصمیم گرفته می‌شود که از طریق پرتاب تیری از سوی هر دو طرف، مرز نهایی مشخص شود.
آرش، پهلوان ایرانی، تیری را بر کمان می‌گذارد و از فراز کوه دماوند به سوی کوه ارجمند در سرزمین توران پرتاب می‌کند. این تیر که نمادی از صلح و دوستی است، تا طلوع خورشید در پرواز می‌ماند و محل فرود آن، مرز نهایی بین ایران و توران تعیین می کند.
برخی از پژوهشگران، معتقدند که داستان آرش کمانگیر، در دوره‌های بعد به جشن تیرگان پیوند خورده است. چرا که در این داستان نیز، تیر و کمان نقشی اساسی دارند و صلح و دوستی، از پیام‌های اصلی هر دو روایت از جشن تیرگان هستند.
جشن تیرگان، فراتر از یک جشن:
جشن تیرگان، صرفاً یک جشن شادمانی و سرگرمی نیست، بلکه آیینی فرهنگی و تاریخی است که ریشه در باورها و اسطوره‌های ایرانیان دارد. پاسداشت این جشن، به منزله حفظ هویت و میراث فرهنگی غنی ایران زمین است.
در شعر حماسه آرش می خوانیم:
آری، آری، جان خود در تیر کرد آرش.
کار صدها صدهزاران تیغۀ شمشیر کرد آرش.
تیرِ آرش را سوارانی که می‌راندند بر جیحون،
به‌دیگر نیمروزی از پی آن روز،
نشسته بر تناور ساق گردویی فرو دیدند.
و آنجا را، از آن پس،
مرز ایرانشهر و توران بازنامیدند.
