شبرنگ به تاریخ؛ نگاهی به حماسه کوراوغلو
امروز با مبارزات مردم درجای جای میهنمان ایران، می‌بینیم که حماسه‌ها به واقعیت پیوسته است و کوراوغلو همچنان زنده و جاوید است.
کوراوغلو قهرمان حماسی مشترک مردمان آذربایجان، ترکیه، ترکمن، ازبکها و اویغورها است. داستان پهلوانی‌های کوراوغلو دربسیاری ازکشورها بسیار مشهور است. این داستان‌ها از وقایع زمان شاه عباس و وضع اجتماعی این دوره سرچشمه می‌گیرد. «هیچ افسانه و داستان بازمانده از روزگاران گذشته و سینه به سینه به روزگار ما رسیده‌ای نمی‌تواند جعلی و بی معنی و بیهوده باشد. حماسه‌ها دربردارنده عنصری ازحقیقت است چرا که اگر چنین نباشد، نمی‌تواند به ذهن مردم راه یابد و از آن چنان نیروی حیاتی‌ای برخوردار گردد که نسل‌ها را درنوردد و از سانسور بی‌امان تاریخ جان بدربرد».
«با صدای رعدآسا فریاد برآورد: برای انسان ها چه کاری از من ساخته است؟ و ناگهان با ناخن‌ها سینه‌اش را درید، قلبش را بیرون کشید و بالای سر خود در اهتزاز در آورد».
بیشتر بخوانید
زمینه اجتماعی پیدایش حماسه کوراوغلو
در دوران جنگ‌های خونین ایران و عثمانی به سال ۱۶۲۶، شورش همبسته‌ی فقیران شهری و دهقانان در مناطق طالش و سرزمین آذربایجان روی داد. شاه عباس و خانهای دست نشانده‌اش سخت مضطرب شدند. مال التجاره‌ی شاه عباس و خان‌ها، و مالیات جمع آوری شده و هرچه را که به نحوی مربوط به حکومت می‌شد به غارت می‌بردند و میان فقیران تقسیم می‌کردند.
حاکم طالش ساری خان به کمک خوانین دیگر، شورش آن نواحی را سرکوب کرد. در جنوب غربی آذربایجان اوضاع در هم بود. قیام‌های جلالی که یک رشته قیام‌های دهقانی بود. سراسر این نواحی را فراگرفته بود. طرف این قیام‌ها، که بیش از سی سال دوام یافت، از یک سو سلاطین عثمانی بود و از یک سو شاه عباس و در مجموع، خان‌ها و پاشاها و فئودال‌ها و حکام دست نشانده‌ی حکومت مرکزی بود.
در قارا باغ مردی به نام میخلی بابا دهقانان آذربایجانی و ارمنی را گرد خود جمع کرد و به مبارزه با خانخانی و خرافات مذهبی پرداخت و با یاران خود دریکایک روستاها می‌گشت و تبلیغ می‌کرد و روستاییان به امید نجات از بار سنگین مالیات‌ها و ظلم خوانین و به قصد دگرگون کردن وضع اجتماعی، به گرد او جمع می‌شدند. نهضت میخلی بابا آهسته آهسته قوت گرفت و در سراسر آن سرزمین گسترده شد و تبلیغ نهایی او به شورشی مسلحانه مبدل شد.
در گیر و دار همین رویدادها بود که آفرینش‌های هنری نیز گل کرد و به شکفتگی رسید و سیماهای حماسی آذربایجان از ساز و سوز عاشیق‌ها بر پایه‌ی قهرمانان واقعی و حوادث اجتماعی بنیان نهاده شد و نیز همچنان که همیشه و در همه جا معمول بود، قهرمانان ادوار گذشته نیز با چهره‌های آشنای خود در جامه‌های نو بازگشتند و با قهرمانان زمان در آمیختند. سیمای تابناک و رزمنده کوراوغلو این چنین بود که به وجود آمد.
زادگاه کوراوغلو
الکساندرخودزکو، دانشمندی است که در کتاب معتبری داستان کوراوغلو را به جهان معرفی کرد. کوراغلو را بر اساس اظهارات مردم آذربایجان، ترکمنی از طایفه تکه می‌دانند. که در زمان شاه عباس دوم صفوی (۱۶۶۶ ـ ۱۶۴۲ میلادی) در خراسان به دنیا آمده و به آذربایجان ایران کوچیده، در دژی به نام چنلی بئل واقع در دره سلماس و سر راه خوی ـ ارزروم می‌جنگید. بعضی کوراوغلو را به یک طایفه ترکمن ترکمنستان به نام تکه منسوب داشته‌اند. آن‌ها بر این عقیده‌اند که داستان از ترکمنستان به ایران و ازآنجا به آناتولی راه یافته… محقق دیگری می‌گوید: «آذربایجانی بودن کوراوغلو به عنوان یک شخصیت تاریخی قید گردیده است».
نه تاریخ ولادت کوراوغلو مهم است و نه این که او در کجا زاده شده و بالیده است. آنچه اهمیت دارد، جوهرتلاش، شخصیت و آرمان اوست.
افسانه کوراوغلو
داستان کوراغلو تمثیل حماسی و زیبایی ازمبارزات طولانی مردم با دشمنان داخلی و خارجی خویش است. داستان قیام برضد فئودالیسم است.
نهال قیام به وسیله مهتری سالخورده بنام علی کیشی نام، کاشته می‌شود. او پسری دارد بنام روشن (کوراوغلوی آینده) و خود، مهتر خان بزرگ و حشم داری است به نام حسن خان. پدر روشن مادیانی از اسبان افسانه‌ای را جفت می‌کند و از آن دو کره اسب به دنیا می‌آیند که ظاهر نحیف و لاغری داشته‌اند. خبر به گوش حسن خان می‌رسد. دستور می‌دهد تا یکی از کره اسب‌ها را به او بدهند. پدر روشن در کمال صداقت یکی از کره‌ها را به حسن خان می‌دهد.
حسن خان با توجه به ظاهر نحیف کره اسب تصور می‌کند که پدر روشن او را دست انداخته این امر را توهینی سخت نسبت به خود تلقی می‌کند. کره اسب را پس می‌فرستد و دستور می‌دهد چشمان علی مهتر خود را در آورند و وی را کورکنند. پس از این واقعه تلخ، روشن پسر علی لقب کوراوغلو به خود می‌گیرد.
اقامت در چنلی بئل
علی پس از کور شدن به دست اربابش با دو کره اسب که آن‌ها را از جفت کردن مادیانی با اسبان افسانه‌ای و دریایی به دست آورده بود. همراه پسرش روشن از قلمرو خان می‌گریزد و پس از عبور از سرزمین‌های بسیار سرانجام در چنلی بئل (به معنی گردنه مه آلود) که کوهستانی است سنگلاخ و سخت‌گذر با راه‌های پیچ‌درپیچ، مسکن می‌گزیند.
روشن، کره اسب‌ها را در تاریکی پرورش می‌دهد و در قوشا بولاق (به معنی دوچشمه) در شبی معین با اسب‌ها آب تنی می‌کند. بدین گونه هنر عاشقی در روح او دمیده می‌شود. علی کیشی از یک تکه سنگ آسمانی که در کوهستان افتاده است شمشیری برای پسر خود سفارش می‌دهد و به فاصله کوتاهی می‌میرد. روشن پدرش را کنار قوشا بولاق به خاک می‌سپارد.
آغاز قیام علیه ظلم و ستم
کوراوغلو با اسب‌های افسانه‌ای خود که قیرآت و دورآت که همان اسب‌های بادپای مشهورش هستند پا به میدان می‌گذارد و قیام می‌کند. شجاعت و شمشیر او و نگار همسر با تدبیر او قیام را رهبری می‌کنند. او و یارانش به کاروان‌های خان‌ها حمله می‌کنند و اموال را بین فقرا تقسیم می‌کنند. این سبب شهرت او می‌شود. دهقانان ستمدیده به او می‌پیوندند و قیام‌های زیادی شکل می‌گیرد. سرانجام کوراوغلو موفق می‌شود حسن خان را به چنلی بل آورده و به آخور ببنند و بدین ترتیب هم انتقام پدرش را بگیرد و هم رعیت‌ها را آزاد کند و شهر و روستاهای زیادی را از سلطه خان‌ها برهاند.
از عوامل پیروزی‌های کوراوغلو زنی با تدبیر و شجاع به نام نگار است که عاشق اوست. به طور کلی می‌توان گفت که وجود چنین زنان نجیب و شرافتمندی در داستان کوراوغلو، بیانگر این حقیقت است که مردم با پروردن و پذیرفتن و حفظ چنین چهره‌های برجسته‌ای در طی قرن‌ها، مخالفت خود را با آن‌هایی که زنان را به دیده تحقیر می‌نگریستند و قابلیت‌های انسانی آن‌ها را انکار می‌کردند ابراز می‌داشتند.
کوراوغلو در هنر و ادبیات و تاریخ
«کوراوغلویم صخره‌ها را می‌شکنم، شمشیرخلق هستم، جوینده حق، شاه و پادشاه را حساب می‌رسم هرآن که بیدارشد، گرد من آید.»
«دشت شبیخون خورده زخمی در ذهن متروک قبایل، یاد مصبیت‌های خود را زنده می‌دارد. با دیرک هر خیمه‌ی صد چاک، تشویش خاکستر شدن برپاست. دیگرسواری بر نمی‌افرازد اینجا، بال بلند مرکبش را برتپه‌های سوت و عریان بشارت و گاه خیزد غباری در نظرگاهی از خیره تازان، نی سواران‌ست و دیگر هیچ. آسمان برده است از خاطر، کاین دشت روز و روزگاری مرد آوری بود است، آزاده و سرسبز…».
کوراوغلو در حیات معنوی و اجتماعی فرهنگ آذربایجان و مردم آذری زبان نقش مثبت و به سزایی داشته و ارزش‌های مثبتی چون انسان دوستی و وطن دوستی را پرورش و رشد داده است. هنر و ادبیات مردم به منزله مصالح اولیه شاهکارهای بشر به شمار می‌آید. براساس این حماسه، اشعار و موسیقی حماسی فراوانی سروده و خلق شده. همچنین کتاب‌های تاریخی و رمان‌ها و داستان‌های فولکلوریک و فیلم‌های زیادی نوشته و ساخته شده است. این حماسه در اپرا و موسیقی سمفونیک جایگاه ویژه پیدا کرده است. از جمله اپرای کوراوغلو اثر عزیزجاجی بیکف که به موسیقی و فرهنگ آذربایجان غنای بسیاری بخشیده است. این اپرا برپایه داستان حماسی است که چندین نسل توسط عاشیق‌ها سینه‌به‌سینه نقل شده است.
منابع: «کوراوغلو در افسانه وتاریخ از رحیم رئیس نیا و ظهور کوراوغلو اثریاشارکمال»
