فرخی یزدی رو در روی استبداد
فرخی یزدی نام اصلی‌اش میرزا محمد فرزند محمد ابراهیم سمسار زاده یزدی بود. او از کودکی به کار در دکان نانوایی می‌پرداخت و با بردن نان به در خانه‌های اعیان و تجار، به آنجا رفت و آمد داشت.
فرخی یزدی از نزدیک، شاهد سختی و مشکلات زندگی مردم بود و از همین رو خیلی زود روح شورش و عصیان علیه وضع موجود در او ریشه دواند.
فرخی یزدی در سال ۱۳۰۷شمسی به دلیل محبوبیت زیادی که در یزد داشت، از طرف مردم یزد به‌عنوان نماینده‌ی مجلس شورای ملی در دوره هفتم قانون‌گذاری انتخاب شد و جناح اقلیت مجلس را تشکیل داد.
در مجلس، فرخی یزدی همواره مخالف سیاست‌های استبداد رضاشاه بود، و به همین دلیل مورد ناسزا و حملات سایر نمایندگان قرار می‌گرفت. حتی در خود مجلس مورد حملات فیزیکی و فحاشی‌های نمایندگان حاکمیت بود. تا اینکه سرانجام مجبور به ترک ایران شد.
او در آلمان در ملاقاتی که با عبدالحسین تیمورتاش وزیر دربار رضا شاه داشت، فریب وعده او را خورد و به تهران بازگشت، ولی پس از مدتی کوتاه، به بهانه بدهی به یک کاغذفروش او را زندانی کردند و هم‌زمان پرونده‌ای با اتهام اسائه ادب به مقام سلطنت، برای وی تشکیل دادند.
فرخی یزدی ابتدا به ۲۷ ماه و پس از تجدید نظر به ۳۰ ماه زندان محکوم شد و به زندان قصر منتقل شد. فرخی یزدی در سراسر دادگاه سکوت اختیارکرد. بدون اینکه حکم را امضا کند زیر حکم نوشت: «قضاوت با مردم است».
به زندان قفس مرغ دلم چون شاد می‌گردد مگر روزی که از این بند غم آزاد می‌گردد
دلم از این خرابی‌ها بود خوش زانکه می‌دانم خرابی چون که از حد بگذرد آباد می‌گردد.
نظریات سیاسی فرخی یزدی در مورد ماهیت استبداد
زمانی که در سال ۱۳۰۲ احمدشاه بر خلاف اراده خود مجبور شده بود، فرمان نخست وزیری سردار سپه را صادر کند، فرخی یزدی بلافاصله در سرمقاله طوفان می نویسد؛ «… هنوز هم مردم غفلت‌زده و خوش باور ایرانی خوابی ندیده‌اند که حامیان قدرت، زود زود مشغول تعبیر کردن هستند…
اگر می‌خواهید مثل دو هزار سال پیش عقیده‌ی خود را به جبر و فشار به مردم تحمیل کنید، بدون تردید سرِ شما به سنگ خواهد خورد. ما با اصلاحاتی موافق هستیم که گردش و حرکت چرخ آن به دست عامه و به اراده‌ی ملت باشد. فعلاً خواب ندیده را نباید تعبیرکرد!» .
یک بار پس از توقیف نشریه اش طوفان توسط عمله استبداد در زمان رضا شاه نوشت: «فرخی یزدی لب دوخته‌ام، مدیر روزنامه طوفان، که به جرم حق‌گویی و حق‌نویسی، ظالمانه توقیف شده، نماینده‌ی دارالشوری هستم.
به گناه اعتراض و تکلم علیه یک قانون جابرانه و زیان‌بخش، مغضوب و متعاقب شدم. چند سال از کشور خود متواری بودم.
مگر ما چه نوشته بودیم؟ نوشتیم که در مملکت مشروطه، قانون اساسی مقدس بوده و مافوق هر قوه محسوب می‌شود.
ما نوشتیم که تجاوز از حدود قانون، مسئولیت تولید می‌کند و این مسئولیت برای هر متجاوزی مجازاتی تعیین می‌نماید. ما نوشتیم که با وجود پارلمان، حکومت نظامی بی‌معنی و بی‌منطق است. ما نوشتیم که تحویل چندین شغل به یک نفر در این مملکت که مردمانش از بیکاری به جان آمده‌اند، خارج از حدود عدالت است».
زندان خانه دوم آزادیخواهان
فرخی یزدی به دلیل مخالفت‌هایش با استبداد بارها به زندان افتاد. او در روزنامه طلیعه افکار پس از توقیف طوفان مقاله شدیداللحنی به عنوان حکومت فشار نوشت که باعث تبعید او به کرمان شد. او در مورد تمجید برخی روزنامه نگاران آن دوران از استبداد نوشت: «بر اعمال نا مشروع و خلاف قانون‌های صریح و روشن خود لباس قانون نپوشانید، زیرا آن‌وقت ما و دیگران را با شما بحثی نیست!!. …
وقتی‌که روزنامه‌های تهران به‌دست‌شان رسیده و از صدر تا ذیل آن‌ها را نظر می‌کنند، جز تشکر از رفتار هیئت دولت و غیر از سپاس‌گذاری اولیای عدالت پرور(!) حکومت چیزی قابل مطالعه و دقت در آن‌ها نمی‌یابند
و شاید در وهله اول حقیقتاً تصور کنند که خطه‌ی ایران از پرتو امنیت و امان رشک بهشت برین و در خور صد هزار آفرین گردیده، خیال می‌کنند ایران و بالخصوص تهران در ظل توجهات عالیه اشرف و لیدرهای خطاکار اجتماعیون، حیات تازه‌ای یافته، جان و مال مردم از هرگونه تعرض مصون و محفوظ می‌باشد.
این است رئیس‌الوزرایی که برای ساختن مجسمه‌ی او رؤسای قشونی به‌زور سر نیزه از مردم پول و جریمه اخذ می‌کنند. این است حکومتی که می‌خواهد عظمت و افتخار ایران را برای خود یادگار بگذارد.
در همین حکومت است که شب قبل از انتشار یک روزنامه، یک گروهان آژان و نظامی به‌مطبعه ریخته و روزنامه را که حتی یک کلمه تند به‌هیچ یک از اولیای امور و یک جمله برخلاف قانون ننوشته‌است، مانع از انتشار می‌شوند».
بیشتر بخوانید
مرگ شاعر در پاییز استبداد در ایران
پس از شهریور ۱۳۲۰ رئیس شهربانی (سرپاس مختاری) و تعدادی دیگر از مسئولان شهربانی كه در جنایت های دوران استبداد رضا شاه شركت داشتند، بازداشت و در سوم مرداد ماه سال ۱۳۲۱ در دادگستری محاكمه شدند.
در ادعانامه دادستان دیوان كیفری، مطالب تكان دهنده زیر، در باره قتل شاعر انقلاب، فرخی یزدی آمده است: «فرخی را شبانه از زندان به مریض خانه بردند. در آنجا پزشك احمدی و نیرومند، رئیس زندان حضور داشتند. چند نفر او را روی تخت خواباندند و دست و پایش را محكم گرفتند تا مقاومت نكند. پزشك احمدی آستین هایش را بالا زد.
فرخی خواست نعره بكشد، ولی چند نفر دست ها را روی دهان او گذاشتند. احمدی انژكسیون پر از هوا را به رگ او زد و هوا را در رگ اش خالی كرد. كم كم در حال فرخی، خفقان پیدا شد، به خرخر افتاد و رنگ اش، مثل قیر سیاه شد و پس از مدتی تشنج بی جان افتاد… به تاریخ ۲۵ مهرماه ۱۳۱۸».
روشنفکران در برابر استبداد رضاخانی
رضا خان برای مقابله با جنبش‌های آزادیبخش آن زمان بخصوص جنبش جنگل در آذرماه ۱۳۰۴ علیه سلطنت قاجار دست به کودتا زد و در اردیبهشت ۱۳۰۵ رسما تاجگذاری کرد. بدین ترتیب دوران ۱۶ ساله استبداد رضاخانی آغاز شد. او تلاش داشت هر مقاومت‌کننده در مقابل استبدادش را با قهر و غضب خاموش سازد. روشنفکران و دگراندیشان اولین هدف‌های او بودند. فرخی یزدی ترانه سرای پیشوای آزادی نیز از جمله آنان بود.
روشنفكرانی بنام مانند كمال‌الملك نقاش، میرزاده عشقی شاعر ملی، فرخی غزل سرای نامی، واعظ قزوینی مدیر روزنامه نصیحت و از عناصر رادیكال در مطبوعات كشور و مستوفی الممالك یكی از رجال میهن پرست ایران، در دوران استبداد رضاشاهی کشته شدند. ملك‌الشعرای بهار، بزرگ‌ترین شاعر كلاسیك، زندانی شد و در تمام مدت سلطنت رضا شاه مغضوب بود و مصدق پیشوای بزرگ نهضت ملی ایران در دوران بعدی از همه امور دور نگاه داشته شد.
پیشوای آزادی جاوانه شد!
فرخی به درستی خود یکی از پیشوایان آزادی شد که پیشتر ترانه اش را سروده بود:
آن زمان که بنهادم سر به پای آزادی
دست خود ز جان شستم از برای آزادی
تا مگر بدست آرم دامن وصالش را
می دوم به پای سر در قفای آزادی
با عوامل تکفیر صنف ارتجاعی باز
حمله می کند دائم بر بنای آزادی
در محیط طوفان زای ، ماهرانه در جنگ است
ناخدای استبداد ، با خدای آزادی
شیخ از آن کند اصرار ، بر خرابی احرار
چون بقای خود بیند در فنای آزادی
دامن محبت را گر کنی ز خون رنگین
می توان تو را گفتن: «پیشوای آزادی»
فرخی ! ز جان و دل می کند در این محفل
دل نثار استقلال ، جان فدای آزادی.
