شبرنگ به تاریخ؛ قحطی بزرگ ۱۲۹۶شمسی، هولناک ترین واقعه تاریخ ایران
قحطی بزرگی در سال ۱۲۹۶شمسی در ایران اتفاق افتاد. قحطی که برخی از مردم را به حد جنون رسانده بود و برخی به خوردن گوشت انسان روی آورده بودند.
جنگ جهانی اول از سال ۱۲۹۳ بین قدرت‌های بزرگ آن روز دنیا آغاز شد. ایران اعلام بی طرفی کرد. این زمان مصادف بود با زمان سلطنت احمد شاه قاجار. نظام سلطنتی قاجاریه رو به زوال بود و ایران مملکتی ضعیف و بی دفاع شده بود.
ایران بی دفاع برغم اعلام بی طرفی از شمال توسط روسیه تزاری و از جنوب توسط انگلیسی‌ها مورد تهاجم قرار گرفته بود. ایران به اشغال روس‌ها و انگلیسی‌ها در آمد و در شهرهای مختلف غله ایران توسط بیگانگان مصادره شد و خوار و بار غله که غذای اصلی ایرانیان بود به شدت گران شد.
تبعات این جنگ و نیز بی کفایتی آخرین پادشاه قاجار باعث شد که بزرگترین قحطی تاریخ ایران در سال ۱۹۶۲ در ایران رقم بخورد. این قحطی بزرگ که دو سال طول کشید، با بیماری و گرسنگی همراه بود. طی این قحطی ۳ میلیون از جمعیت ایران از گرسنگی جان باختند.
درباره؛ قحطی نان بیشتر بخوانید
داستان «جمالزاده» در باره قحطی بزرگ
جمالزاده می‌نویسد: «جنگ اول جهانی در آستانه اتمام بود که در دل شبی تاریک و هولناک سه سوار ترسناک که هر کدام شمشیر و شلاقی داشتند به آرامی از دیوارهای شهر عبور کردند و به آن وارد شدند.
یک سوار نامش«قحطی»، دیگری «آنفلوانزای اسپانیایی» و آخری «وبا» بود. طبقات فقیر، پیر و جوان، همچون برگ پاییزی در برابر حمله این سواران بی‌رحم فرو می‌ریختند.
هیچ غذایی پیدا نمی‌شد. مردم مجبور بودند هرچه را که می‌توانستند بجوند، بخورند. به‌زودی گربه، سگ و کلاغ را نمی‌شد، یافت. حتی موش‌ها نسل‌شان برافتاده بود. برگ، علف و ریشه گیاه را مانند نان و گوشت معامله می‌کردند. در هر گوشه و کنار اجساد مردگان بی‌کس‌وکار پراکنده بود. بعد از مدتی مردم به خوردن گوشت مردگان روی آوردند».
روایت داناهو از قحطی بزرگ
داناهو خبرنگار و افسر اطلاعاتی انگلیسی که در سال ۱۲۹۷درمیانه قحطی بزرگ به ایران آمد. او ازشهرها و روستاهای مختلف گذشت و مشاهداتش را در کتابی به نام «مأموریت برای پرشیا» به رشته تحریر در آورد:
باقی داستان قحطی بزرگ ایران را به قلم «مارتین هنری داناهو» خبرنگار و افسر اطلاعاتی بریتانیا بخوانیم که در سال ۱۲۹۷ شمسی یعنی در میانه قحطی بزرگ به ایران آمد و از شهرها و روستاهای مختلف گذشت و مشاهداتش را در کتابی با عنوان «مأموریت به پرشیا» نگاشت.
در بخشی از کتاب او آمده است: «در قصرشیرین که توقف کوتاهی داشتیم. جماعت گرسنه ما را محاصره کردند و غذا می‌خواستند. زن بدبختی با طفلی در بغل به ما التماس می‌کرد که بچه‌اش را نجات دهیم. نصف قوطی گوشت کنسرو و مقداری بیسکویت به او دادیم. او از خدا برای ما در‌خواست آمرزش کرد.
ما تحت تاثیر نگرانی مادرانه او قرار گرفتیم؛ با اینکه معلوم بود از گرسنگی مفرط عذاب می‌کشد اما تا بچه سیر نشد لقمه‌ای از گلوی خودش پایین نرفت».
در جای دیگری از کتابش می‌نویسد: «در حاشیه رودخانه کنار جاده گردان گرسنه‌ها بیتوته کرده بودند… به‌نظر می‌رسید همه در آخرین مرحله فرسودگی جسمی گرسنگی بودند. [شبرنگ به تاریخ؛ قحطی نان و شورش زنان (قسمت ۲)]
آدم خواری به واسطه گرسنگی
معلوم بود کار برخی از آن‌ها تمام است. دیگر توان هیچ‌کاری نداشتند، روی زمین دراز کشیده، منتظر فرشته رحمت مرگ بودند که بیاید و خلاص‌شان کند. برخی از آن‌ها هنوز نومیدانه به ریسمان سست زندگی آویزان بودند. آن‌ها روی زمین کز کرده مشتی ریشه گیاه یا علف زمخت را می‌جویدند تا شاید از درد هولناک و بی‌پایان گرسنگی کم کنند».
قسمت دیگری از کتاب داناهو روایت هولناک‌تری از قحطی ۱۲۹۶ را به تصویر می‌کشد: «اما حوادث بدتری در راه بود. مردم گرسنه که رنج بی‌غذایی آن‌ها را دچار جنون کرده بود به خوردن گوشت انسان روی آورده بودند.
آدمخواری جرمی است که تاکنون در ایران ناشناخته بوده و از این رو مجازاتی برای آن در قوانین این کشور وجود ندارد. مجرمین اغلب زنان هستند و قربانیان، کودکانی که از جلوی خانه‌هایشان ربوده می‌شوند یا در شلوغی بازار قاپیده می‌شوند. مادران از اینکه برای گدایی تکه نانی کودکشان را تنها بگذارند، می‌هراسند. زیرا ممکن است در غیبت آنان کودکانشان ربوده و خورده شوند.
هر وقت در بازار یا معابر باریک و پر از چاله‌وچوله راه می‌رفتم، دیدن این همه بدبختی علنی آدمیزاد در آن‌جا حس ترس مشمئزکننده‌ای به من می‌داد».
