شبرنگ به تاریخ: داستان عبور تیمور لنگ از گردنه پاتاق کرمانشاه و رسیدن به فارس
تیمور لنگ در کتاب «منم تیمور جهانگشا» شرحی از زندگی خود و نبردهای ویرانگرش و بی‌رحمی‌های خود به رشته تحریر در آورد. فصلی از این کتاب تیمور لنگ، به عبور قشون عظیم او از گردنه پاتاق بعد از فتح بغداد اختصاص دارد.
این فصل کتاب را ورق می زنیم:
هنگامی که به سوی کرمانشاه می‌رفتم وارد گردنه‌ای موسوم به پاتاق شدم. در آنجا طلایه‌ام خبر داد که عده‌ای کثیر سوار و پیاده اطراف گردنه هستند و ممکن است سر خصومت داشته باشند. من به طلایه دستور دادم که تحقیق نماید آنها که هستند و برای چه در آنجا مستقر شده‌اند. طلایه جواب داد که آنان عده‌ای از عشایر کرمانشاه هستند و می‌گویند اطلاع دارند که امیرتیمور با بارهای زر و سیم از بغداد مراجعه کرده و اظهار می‌دارند که اگر می‌خواهد جان به سلامت ببرد زر و سیمی که از بغداد آورده بدهد و از اینجا بگذرد.
بستن گردنه پاتاق برای گرفتن طلای غارت شده از بغداد
زر و سیمی که من از بغداد آورده بودم زیاد نبود و شهرت آن بیش از خود طلا و نقره اهمیت داشت. ولی اگر فقط یک مثقال طلا و نقره می آوردم، باز رضایت نمی‌دادم که عشایر کرمانشاه از من بگیرند تا بگذارند من از آن گردنه عبور کنم.
گردنه پاتاق بطوری که من دیدم مکانی است که اگر اطرافش را بگیرند یک قشون نمی‌تواند از آن عبور کند مگر با تحمل تلفات سنگین. چون علاوه بر اینکه می‌توان از دو طرف آن قشون را به تیر بست، وضع گردنه طوری است که می‌توان روی قشونی که از آنجا عبور می‌کنند سنگ بارید.
و کافی است که عده ای در دو طرف گردنه قرار بگیرند و سنگ ها را از کوه جدا کنند و بر فرق سربازان سواره یا پیاده نظام که از گردنه عبور می‌نمایند ببارند و همه یا عده کثیری از آنها را به قتل برسانند. این بود که من دستور مراجعت دادم. ولی عقب‌دار قشون به من اطلاع داد که مبداء گردنه هم که ما از آن گذشته بودیم از طرف عشایر اشغال شده است.
جنگ ناگریز!
در میدان جنگ وقتی چاره منحصر بفرد شد درنگ نباید کرد بلکه باید به استقبال مرگ رفت. مرد ترسو هزار بار می‌میرد و مرد دلیر فقط یک بار کشته می‌شود و در زندگی هر کس یک واقعه حتمی است و حتی پیغمبران که بندگان خاص خدا هستند می‌میرند تا چه رسد به ما که بندگان عادی خدا هستیم.
من از روزی که به عقل رسیدم در میدان جنگ هرگز مآل اندیشی را از دست ندادم ولی وقتی مشاهده کردم که چاره منحصر به فرد است به پیشواز مرگ رفتم. در آن روز هم خود را برای مرگ آماده نمودم. با سرعت خفتان پوشیدم و خود بر سر نهادم و به غلام خود گفتم دو شمشیر سبک و پهن مرا که از بهترین شمشیرهای آبدیده است بیاورد. [بر تیمور لنگ در لرستان چه گذشت؟]
آرایش جنگی تیمور لنگ
آن قسمت از سواران را که خفتان و خود داشتند دو قسمت کردم و قسمتی را مأمور کردم که در مبدأ گردنه که ما از آنجا گذشته بودیم با عشایر بجگند. من آنها را جلودار قشون کردم و گفتم چون روئین تن هستند جلو بروند و راه بگشایند و سواران دیگر در قفای آنها بگذرند.
خود من هم فرماندهی دسته‌ای از سواران روئین تن را که می‌باید به مخرج گردنه حمله‌ورشوند برعهده گرفتم و اندرز دادم که اگر کشته شوم (قره گوز) به جای من فرماندهی سواران را بر عهده بگیرد و قشون را از گردنه پاتاق بگذارند…
وقتی سواران روئین‌تن خفتان در برکردند و منفر بر سر نهادند، فرماندهی آن دسته از سواران را که می‌باید بمخرج گردنه (به سوی عراق عجم) حمله‌ور شوند برعهده گرفتم و بحرکت در آمدیم. به سواران خود گفتم که باید به سرعت از گردنه گذشت تا اینکه بتوانیم بعد از خروج از آنجا گردنه را دور بزنیم و کسانی را که در ارتفاعات هستند دور کنیم و راه را برای عبور قشون بگشائیم.
وقتی دیدم که عده‌ای از سواران عشایر در مخرج گردنه حضور دارند و می‌خواهند از عبور ما ممانعت نمایند، بسیار خوشوقت گردیدم. چون حضور سواران مزبور در آنجا سبب می‌شد که آنهایی که در ارتفاعات هستند از سنگ باریدن خودداری نمایند. چون می‌دانستند اگر سنگ ببارند دوستان خود آنها به قتل خواهند رسید. من برای اینکه دست ها را آزاد کنم، عنان اسب را بر گردن انداختم و دو شمشیر سبک و پهن را به دو دست گرفتم و رکاب کشیدم.
عبور از گردنه توسط تیمور لنگ
در طرفین من سواران روئین‌تن با همان سرعت اسب می‌تاختند تا اینکه به خصم رسیدیم و من از چپ و راست شمشیر انداختم. عشایر کرمانشاه حفاظ نداشتند و فاقد منفر و خفتان بودند…
عنان اسب در گردنم بود و اسب را با رکاب هدایت می‌کردم و وقتی می‌خواستم توقف کنم سر را به طرف عقب می‌کردم. طوری از مشاهد فوران خون به هیجان آمده بودم که پنداری بال در آورده بودم و در آسمانها پرواز می‌نمایم…
یکباره متوجه شدم که مقابل من کسی نیست. تمام سوارانی که در مقابل من و مردانم بودند به قتل رسیدند یا گریختند و راه گردنه پاتاق گشوده شد. من اندوهگین شدم زیرا دریافتم که جنگ خاتمه یافت و من دیگر فوران خون را از رگ‌های بریده نخواهم دید و نعره جنگجویان شمشیر خورده را نخواهم شنید. نه برای اینکه دیگران را از دلیری خویش قرین حیرت و تحسین کنم بلکه برای اینکه برای خود کسب لذت نمایم.
در گردنه پاتاق هفتاد و دو نفر از سواران من در مبدأ گردنه بر اثر سقوط سنگ بقتل رسیدند و از سوارانی که با من می‌جنگیدند چهل و چهار نفر مقتول و عده‌ای مجروح شدند. تلفات ما در گردنه پاتاق بدون اهمیت بود و در عوض من از آن جنگ در گردنه درس عبرت گرفتم…
من از جنگ گردنه پاتاق به این نتیجه رسیدم که هر موقع که قشون من می‌باید از یک گردنه بگذرد اول باید مبدأ و مخرج گردنه را در دست داشته باشد…
