فراز و نشیب مطبوعات ایران
بیش از۱۷۰سال ازعمرتاریخ روزنامه نگاری ایران و مطبوعات ایران می‌گذرد. در این مدت مطبوعات ایران فراز و نشیب‌های زیادی را پشت سرنهاده و نظام‌های مختلفی را تجربه کرده است. در سال ۱۸۳۷ میلادی نخستین بار میرزا صالح شیرازی بود که روزنامه کاغذ اخبار را با حمایت عباس میرزا در زمان سلطنت محمد شاه قاجار منتشرکرد. در ۱۹۴۵، نشریه‌ی «یادگار»، را منتشر کرد، گفته می‌شد یکی از رسالت‌های این نشریه آگاه ساختن ساکنان ایران از اخبار ملل شرق و غرب بود. قرار بود این روزنامه در اقصی نقاط کشور توزیع شود. روزنامه «اختر» درسال ۱۸۷۶ دراستانبول انتشار یافت که شامل اخبار جدید ملل خارجی بود.
در دوره صدارت امیرکبیر و انتشار روزنامه وقایع اتفاقیه، این روند ادامه یافت. تا قبل از دوره مشروطه این دسته از روزنامه ها عمدتاً بخشنامه‌ها و برخی حوادث کم اهمیت کشور را پوشش می‌دادند در این دوره زمانی مهم‌ترین نشریات ایران شامل، قانون، اخر، حبل‌المتین، ثریا و پرورش درخارج کشور منتشر می‌شدند که نقشی مهم در آگاهی مردم ایران برعهده داشتند. به همین دلیل ورود این نشریات به داخل کشور ممنوع بود و به واقع از طریق غیرقانونی وارد می‌شدند. اساساً همین مطبوعات زمینه ساز انقلاب مشروطه ایران بودند.
مطبوعات ایران در دوره انقلاب مشروطه
یکی از دستاوردهای انقلاب مشروطه ایران، رواج روز افزون و گسترش مطبوعات در کشور بود، اهمیت مطبوعات به حدی بود که آن را رکن چهارم مشروطه لقب دادند، از این حیث که نه تنها از طریق مطبوعات مردم با تحولات سیاسی و اجتماعی کشور آشنا می‌شدند و نسبت به اوضاع بین المللی آگاهی می‌یافتند، بلکه وضعیت اجتماعی و بهداشتی جامعه نیز مورد توجه قرار می‌گرفت. در این دوره بیداری افکار عمومی به سرعت و شدت اوج گرفت و روزنامه‌ها نفوذ عظیم و سهم مهمی در تجدید حیات اندیشه‌های مردم داشتند.
مطبوعات به عنوان نمادهای دموکراسی و آزادی نقش بزرگی در گسترش مشروطیت داشتند. و تعداد و تیراز روزنامه ها افزایش پیدا کرد. همزمان با صدور فرمان مشروطیت،۲۰ روزنامه و نشریه در ایران به چاپ می‌رسید. اولین نشریه که از طرف زنان در ایران منتشر شد دانش نام داشت که در سال ۱۲۸۸ شمسی، توسط همسر میرزا حسن خان کحال منتشر شد. این نشریه هفته یک بار و در هشت صفحه با قطعه رحلی و با چاپ سربی به چاپ می‌رسید علاوه بر ایران در سایر کشورها هم منتشر می‌شد .
مطبوعات ایران در دوره رضاخان
با کودتای رضاخان فصل تازه‌ای از دوران سیاه سکوت آغاز شد که تا شهریور۱۳۲۰ ادامه یافت.
در این دوره، سایه‌ی ارعاب و وحشت رضاخانی نه تنها بر دستگاه سیاسی ـ نظامی كه در حوزه‌ی اندیشه نیز سنگینی می‌كرد. زمانی كه رضاخان در تلاش بود تا ضمن سلطه و كنترل كامل بر فرهنگ و سنن جامعه، آن را به گونه‌ای دلخواه شكل دهد، با بسط مبانی تئوریك و قلمرو علمی مدرنیته، ایمان و معنویت مردم را به چالشی نابرابر فراخواند.
این سلسله اقدامات، از كشف حجاب تا مجالس خطابه و عزاداری را در بر می‌گرفت. به علاوه، از آن جا كه در پی واكنش‌های مطبوعات، قدرت این نهاد برای رضاخان معلوم شده بود، كوشید تا این رسانه را به عنوان ابزار تبلیغ و تحكیم دولت استبدادی درآورد. از این رو، آن دسته از مطبوعات كه در راستای رسالت خویش با نقادی هیئت حاكمه، نقش تاریخی خود را رقم می‌زدند، مشمول سانسور و توقیف شدند.
تک صدایی مطبوعات ایران در حاکمیت رضاخان
روند سانسور از دوران وزارت جنگ از۱۲۹۹ شمسی با کودتای سوم اسفند آغاز شد. در این برهه سید‌ضیاء عضو مؤثر سیاسی كودتا كه تا سال‌های قبل، برای آزادی مطبوعات مبارزه می‌كرد! به مدد این پیش‌آمد، به نخست‌وزیری رسید. او بر خلاف رویه‌ی قبلی و یا شاید تحت تأثیر رضاخان، دستور توقیف جراید را صادر كرد و نیز عده زیادی از روزنامه‌نگاران را به بند كشید. به طوری كه جز روزنامه‌ی ایران، روزنامه‌ی دیگری انتشار نیافت.
البته روند سانسور از دوران جنگ آغاز و تدریجاً به موازات رشد قدرت رضاخان شدیدتر گردید، به طوری كه در ایام سلطنت، مطبوعات مطلقاً یك سویه، جهت‌دار و دولتی بودند و فضای تك‌صدایی بر مطبوعات كشور حاكم بود. اگر با سیری كوتاه مطبوعات این دوره را مورد مطالعه قرار دهیم، خواهیم دید كه دوره‌ی وزارت جنگ، دوره‌ی نخست‌وزیری و دوره‌ی سلطنت رضاخان هر كدام به مثابه حلقه‌ای از فرایند سانسور مطلق قلمداد می‌شود.
مطبوعات ایران در دوره‌ی نخست‌وزیری رضاخان
رضاخان در دوره‌ی نخست‌وزیری نیز همچون گذشته از مطبوعات استفاده‌ی ابزاری می‌نمود. او به واقع دریافته بود كه روزنامه مهم‌ترین وسیله‌ای است كه می‌تواند موجبات شكست یا پیروزیش را فراهم سازد. از این رو، به انحای مختلف می‌كوشید تا تمامی جراید را با خود هم‌صدا سازد. او طبق عادت همیشگی از طریق مطبوعات فرمایشی و وابسته به خود، موج گسترده‌ای از تبلیغات جهت‌دار را علیه احمد‌شاه آغاز كرد و وانمود ساخت كه مردم خواهان جمهوری هستند.
یكی از جراید مخالف جمهوری سردار سپه، روزنامه‌ی فكاهی «قرن بیستم» به مدیریت میرزاده‌ی عشقی بود، كه او نیز سرانجام، پس از سانسور شماره‌هایی از این روزنامه، به دستور رضاخان ترور گردید. پس از این واقعه، روزنامه نگاران مخالف در مجلس تحصن کردند. این تحصن نزدیك به سه ماه طول كشید تا این كه با ورود تیمورتاش به كابینه، وی با زعمای اقلیت مجلس وارد مذاكره شد و در پایان كار، سردارسپه خود شخصاً به مجلس آمده، با مدیران جراید به گفت و گو نشست.
سلطنت رضاخان و مطبوعات ایران
با آغاز سلطنت رضاشاه در سال ۱۳۰۴ (ه. ش) حلقه‌ی نهایی سانسور مطبوعات كامل شد و استبداد قبل از مشروطه، به نوعی شدیدتر، در جامعه حكمفرما شد. در آن هنگام هیچ روزنامه‌ای جرأت نداشت علیه حكومت كوچكترین انتقادی داشته باشد؛ به طوری كه می‌توان گفت، حتی به كار بردن واژه‌ی كارگر در مطبوعات جرم تلقی می‌شد.
دراین مقطع، هرچند اثری از مطبوعات مخالف یافت نمی‌شد، ولی حساسیت رضاخان نیز نسبت به مندرجات و مطالب روزنامه ها فزونی یافت و پایه های قدرتش محکم شد. و نظارت بر امور مطبوعاتی به شهربانی واگذار شد و شهربانی کار سانسور را برعهده گرفت.
سانسور در سلطنت محمد رضا شاه
در دوره هایی که مرکز ثقل حکومت از دربار خارج و به مجلس منتقل می‌شد و در دوره های هرج و مرج و نبود حکومت مرکزی قدرتمند، عملاً هیچ محدودیت و سانسوری بر مطبوعات اعمال نمی‌شد. دوران انقلاب مشروطه، سال‌های جنگ جهانی اول و سال‌های اشغال ایران در شهریور ۲۰ تا کودتای مرداد ۳۲، از آن جمله اند. در دوره حکومت پهلوی دوم، پدیده سانسور از قاعده ثابتی پیروی نکرد. از شهریور ۲۰ تا کودتای ۲۸ مرداد، به دلیل اشغال ایران، ضعف حکومت مرکزی و وجود نیروهای دموکراسی خواه در مرکز قدرت، چندان سانسوری بر مطبوعات اعمال نمی‌شد. پس از کودتا، سانسور شدیدی بر مطبوعات سایه افکند.
مطبوعات ایران پس از انقلاب ۵۷
بعد از انقلاب ضد سلطنتی پر تیراژترین نشریه، نشریه مجاهد با تیراژ ۵۰۰ هزار چاپ و توزیع می‌شد.
خمینی پس از انتقال قدرت فرمان تصفیه مطبوعات ایران را صادرکرد. اولین اقدام جمهوری اسلامی، اخراج ۲۱ عضو تحریه کیهان بود. چند ماه پس از تصفیه کیهان، آیندگان و حدود ۵۰ رسانه همگانی دیگر توقیف شد.
رشد وگسترش تكنولوژي‌هاي نوين ارتباطي، مرزهـاي سياسـي کشورها را در زيـر پـاي امـواج فـرو ريخت و در آستانه قرن بيست و يكم پديده‌اي به نام «انفجار اطلاعات» يا «انقلاب انفورماتيك» را رقم زده است.
با وجود پيشرفت‌هاي حيرت انگيز در عرصه وسائل ارتبـاط جمعـي، هنـوز «فرهنـگ مكتـوب» نقـش مهم خود را در عرصه جهـاني حفـظ کرده اسـت. و در ايـن زمينـه «مطبوعـات» بـه لحـاظ کارکردهـاي خاصي که در امر «اطلاع رساني» و «انتقال علم و دانائي» دارد. از جايگاه ويژهاي برخوردار است.
منابع
۱ ـ ملك‌الشعرای بهار، تاریخ مختصر احزاب سیاسی ایران، ج ۲
