رئیس‌جمهوری ایران (عضو سابق هیئت مرگ در سال ۱۳۶۷) شامگاه جمعه سوم تیر در نشست گروه کشورهای «بریکس» متشکل از پنج قدرت اقتصادی چین، هند، روسیه، برزیل و آفریقای جنوبی، مدعی شد که ایران می‌تواند شریکی «پایدار» و «قابل اتکا» برای دسترسی اعضای گروه کشورهای «بریکس» به «گلوگاه‌های انرژی» و «بازارهای بزرگ جهان» باشد.
ادعای ابراهیم رئیسی در حالی است که یک شرکت تحلیل تجارت دریایی نفت به نام «پترولجستیک» به تازگی اعلام کرده است که در حال حاضر صادرات روزانه نفت ایران به طور متوسط فقط ۹۶۱ هزار بشکه است؛ عددی ناچیز که همان هم به دلیل تحریم‌های آمریکا به صورت قاچاق و کشتی به کشتی عرضه می‌شود.
مسئولان ارشد حکومتی در ایران بنا به عادتی که دارند، همیشه در رسانه‌ها و دیدارهای بین‌المللی علاقه به لاف و گزاف دارند و حکومت متبوع خود را بزرگ‌تر آن چیزی که هست، نشان می‌دهند. رئیسی نیز بر اساس همین عادت تلاش کرده نقش ایران در بازار انرژی را پراهمیت و راهبردی جلوه دهد. حال اینکه سران بریکس بر این مسئله که ایران را در حوزه انرژی دست‌کم فعلاً نباید جدی گرفت، هم‌نظرند.
صنعت فرسوده نفت و گاز ایران
صنعت نفت و گاز ایران بر اثر فساد و سوءمدیریت حکومت و همچنین تحریم‌های اقتصادی اگر نگوییم در بدترین دوران خود قرار دارد، دست‌کم در یکی از اسفبارترین شرایط خود است؛ به طوری که میادین مشترک گازی و نفتی ایران با کشورهای همسایه لحظه به لحظه در حالی خالی‌تر شدن هستند و حکومت ایران کماکان به قلدری، یاغی‌گری و فعالیت‌های مخرب خود در منطقه و جهان ادامه می‌دهد تا تحریم‌ها همچنان پابرجا بمانند.
بر اساس آنچه مسئولان حکومت می‌گویند، صنعت فرسوده نفت و گاز ایران هرسال نیازمند ده‌ها میلیارد دلار سرمایه‌گذاری است تا بتوان سطح برداشت کنونی از میادین را حفظ کرد. کارشناسان صنعت نفت و گاز نیز تصریح کرده‌اند که تجهیزات فرسوده و دکل‌هایی که عمرشان به پایان رسیده، دیگر قادر نیستند چیزی از دل زمین در بیاورند، چه رسد به رقابت با غول‌هایی مانند «آرامکو» عربستان سعودی یا «ادنوک» امارات متحده عربی.
نیاز صنعت نفت و گاز ایران به سرمایه‌گذاری ۱۶۰ میلیارد دلاری
بر اساس آمار موجود در کتاب «حقایق جهان»، ایران با ۴۲ هزار میلیارد متر مکعب گاز طبیعی، صاحب ۲۱.۵ درصد ذخایر گاز جهان است؛ به بیان دیگر، ایران پس از روسیه دومین ذخیره گازی جهان را دارد. از سوی دیگر، رزرو بوک نفت نیز در آمار نوامبر ۲۰۱۹ خود اعلام کرده است که ایران ۲۰۸ میلیارد و ۶۰۰ میلیون بشکه نفت دارد و از این نظر، صاحب ۱۸ درصد ذخیره نفت جهان است و در جایگاه سوم قرار دارد.
همه این ثروت‌های طبیعی ایران به دلیل سوءمدیریت حکومت، فساد گسترده در وزارت نفت و تحریم‌ها بلااستفاده مانده و هیچ شرکت بین‌المللی قادر به سرمایه‌گذاری برای افزایش برداشت از این ذخایر نیست. عدم سرمایه‌گذاری و فرسودگی تجهیزات باعث کاهش ضریب بازیافت نفت ایران شده و مرور زمان میزان برداشت به کمترین میزان خود رسیده است.
ایران هم‌اکنون تنها قادر به برداشت ۲۰ درصد از ذخایر میدان‌های نفتی خود است. البته این رقم برای میدان‌های مختلف با توجه به شرایط مختلف طبیعتاً فرق می‌کند؛ اما در حالت کلی، میانگین ضریب بازیافت نفت ایران به زحمت به ۲۰ درصد می‌رسد.
وزیر نفت ایران آبان پارسال در جلسه هماهنگی برای بودجه سال ۱۴۰۱، از نیاز ۱۶۰ میلیارد دلاری در پروژه‌های نفت و گاز ایران خبر داده بود. جواد اوجی در نشست با مسعود میرکاظمی، رئیس سازمان برنامه و بودجه گفته بود که «در سال‌های گذشته سرمایه‌گذاری لازم در صنعت نفت و گاز انجام نشده و حال اینکه برای پاسخ به نیاز کشور به ۱۶۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در این حوزه نیاز داریم.»
او هشدار داده بود که اگر برای توسعه صنعت نفت و گاز هزینه نشود، ایران در آینده به واردکننده این محصولات تبدیل خواهد شد.
ایران بازنده بازی نفت و گاز به همسایه‌ها
غفلت حکومت ایران از توسعه میادین نفتی و گازی در حالی است که قطر هفته گذشته با امضای سه قرارداد گازی جدید با سه شرکت بزرگ اروپایی و آمریکایی، عزم جدی خود را برای افزایش تولید گاز و سرعت دادن به توسعه میدان گازی مشترک با ایران، نشان داد؛ قراردادهایی که باعث می‌شود ایران در برداشت گاز به این زودی‌ها به گرد پای قطر هم نرسد.
قطر پس از جنگ روسیه و اوکراین در پی جایگزین شدن گاز روسیه در اروپاست؛ چرا که این کشور عربی به خوبی می‌داند اروپا از کاهش وابستگی به روسیه به گرمی استقبال می‌کند. حال اینکه، ایران می‌توانست با توسعه و برداشت بیشتر از میادین پارس جنوبی، آرش، فرزاد، آزادگان و… گوی رقابت را از همسایگان برباید.
این روزها قطر، امارت متحده عربی و عربستان سعودی با جدیت بیشتری در حال تصرف بازارهای انرژی به خصوص بازار گاز جهان هستند و دیپلماسی انرژی را در بهترین شکل پیش می‌برند؛ اما حکومت ایران که طبق عادت همیشگی درکی از فرصت‌های اقتصادی در سطح بین‌المللی ندارد، ظاهراً قرار است فرصت بزرگ و تکرارنشدنیِ حذف روسیه از بازار انرژی جهان را هم از دست بدهد.
مجتبی احمدی | تحلیلگر مسائل ایران
