علی اکبر دهخدا مشهور به «علامه دهخدا» یکی از درخشانترین چهره های فرهنگ و ادب فارسی، لغت شناس برجسته،سیاستمدار و شاعر بود. علامه دهخدا، درطول عمر پرحادثه ی خویش، تأثیر بسزایی در فرهنگ و زبان و ادبیات فارسی معاصرداشته است. او مؤلف کتاب های ماندگاری چون «لغت نامه ی دهخدا»، «چرندو پرند» و «امثال‌وحکم» بوده است.
علی اکبر دهخدا در تهران متولد شد. پدرش، خان‌باباخان، از ملاکان قزوین بود. دهخدا ازکودکی به مدت ده سال علوم قدیمه از صرف تا کلام و زبان عربی را در محضر استادانی چون شیخ هادی نجم آبادی آموخت. پس از آن در مدرسه سیاسی در تهران ادامه تحصیل داده و علوم مدرن تر و همچنین زبان فرانسه را فراگرفت. دهخدا بعدها به اروپا رفت. او با گسترش دانش خود در زبان فرانسه با کوله ای پر بار از دانش به وطن بازگشت که مصادف بود با آغاز انقلاب مشروطیت ایران. دهخدا با همکاری دوتن از یارانش در جریان انقلاب مشروطیت «جهانگیرخان و قاسم خان هفته نامه ی معروف به صوراسرافیل را منتشر کرد.
او به نوشتن ستون طنز چرندوپرند با امضا و تخلص «دخو» درآن فعالیت می کرد. سبک نگارش جدید این ستون و همچنین دستمایه قراردادن موضوعات فرهنگی و اجتماعی آن زمان و بیان مفاسد سیاسی آن دوران با استفاده از قلم طنز به یکی از بنیان گذاران اصلی طنز در ایران و یکی از شجاع ترین و جسورترین آنان تبدیل شد.
بیشتر بخوانید
آندرانیک آساطوریان؛ وجدان هنر مردمی
مبارزات سیاسی علی اکبر دهخدا
علی اکبر دهخدا، در جریان انقلاب مشروطیت و پس از کودتای محمدعلی شاه در۱۲۸۷، همراه با آزادی خواهان به کشورهای همجوار و اروپا تبعید شد. اما از فعالیت های ادبی و سیاسی اش دست برنداشت و در سوئیس اقدام به انتشار مجدد هفته نامه ی صوراسرافیل کرد.
در آغاز جنگ جهانی اول دهخدا به ایران بازگشت و مدتی در برخی مناطق چهارمحال و بختیاری به سر برد. همان جا در اندیشه گردآوری و تدوین لغت نامه بود. پس از، بازگشت به تهران و پس از تجربه کارهایی در کابینه وزارت معارف و عدلیه در سال ۱۳۱۴ به عضویت فرهنگستان ایران درآمد. او با وجود استبداد رضاخانی و سانسور شدید مطبوعات در این دوره بیشتر زندگی خود را صرف کارهای علمی، ادبی و فرهنگی کرد. با آمدن پهلوی دوم دهخدا از کارهای دیوانی بازنشسته شده و یک سره به کار لغت نامه پرداخت.
دهخدا جمعیت مردمی مبارزه با بی سوادی را در اول اسفند۱۳۲۹ تأسیس کرد و هدف خود را باسواد شدن مردم ایران در مدت کوتاه و دور از کشمکش های سیاسی اعلام کرد. او درمورد این که چرا نخواسته این جمعیت به صورت دولتی درآید گفته بود که نمی خواهد که روزنه جدیدی برای چپاول اموال دولتی باز کند
علی اکبر دهخدا و کودتای ۲۸ مرداد
در سال های مقارن با حکومت ملی دکتر محمد مصدق بار دیگر آتش وطن پرستی و ایران دوستی دهخدا زبانه می کشد. ضمن اهدای مبلغی پول برای مبارزات ملی دکتر مصدق ملت ایران را به وظیفه ملی و میهنی خود در قبال ملی شدن صنعت نفت آشنا کرد. او به عنوان مشاور فرهنگی دکتر مصدق عمل می کرد و در روزنامه باخترامروز که زیر نظر دکتر فاطمی به چاپ می رسید مقاله ای با عنوان «چندکلمه با مخالفین دولت در حمایت دکترمصدق و نهضت ملی نوشت.
به دنبال کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ مورد بازخواست قرارگرفت و احضاریه برای دهخدا از دادستانی ارتش ارسال شد. در محل دادستانی ساعت ها دهخدای رنجور و ناتوان از پیری را برای بازجویی می برند، دهخدا با عصبانیت سرتیپ آزموده را مورد عتاب قرار می دهد. بعد از آن علامه علی اکبر دهخدا را با تنی رنجور در دالان خانه اش رها می کنند و می روند و دهخدا به حالت اغما تا صبح باقی می ماند که درنهایت خدمتکارش او را پیدا می کند. این جریان بیماری استاد را شدت بخشید. در این ایام هم مستمری و به قول خودش نان بخور نمیرش را قطع می کنند و نام خیابانی را که به نام او بود تغییر می دهند.
درگذشت علامه علی اکبر دهخدا
دهخدا در نامه به حبیب یغمایی توضیح داده است: «دوست و آقای عزیز خیلی دلم می خواهد که برای مجله چیزی تهیه کنم. ولی مبتلا به ضیق نفس شدیدی هستم و علتش سرماخوردگی سختی بود که سه چهار ساعت در هوای زمستان آقای سرتیپ آزموده مرا در اتاق سرد برای استنطاق در کوران نشاند. خداوند به همه عوض کرامت فرماید.
علی اکبر دهخدا پس از۷۷ بهار و خزان بعد از ظهر روز دوشنبه ۷ اسفند۱۳۴۴ روی در نقاب خاک کشید. جنازه وی را به شهر ری مشایعت کردند و در آرامگاه «ابن بابویه» به خاک سپرده شد.
