آخرین پناه معاشرت، چرا به مسئله امنیتی بدل می‌شود؟
اظهارات اخیر رئیس پلیس نظارت بر اماکن عمومی تهران بزرگ درباره خیابان‌های سنایی و ایرانشهر و توصیف این دو خیابان به‌عنوان محل «دور دور پیاده‌ها»، بحث‌هایی را درباره نحوه حضور شهروندان در فضاهای عمومی به وجود آورده است؛ اینکه آیا خیابان صرفاً محلی برای عبور از نقطه‌ای به نقطه دیگر است یا اینکه خود می‌تواند مقصدی برای حضور، معاشرت و تجربه زندگی شهری باشد؟ اظهارات سرکوبگرانه این مقام انتظامی با واکنش جدی مردم در فضای مجازی مواجه شد.
موضوع حضور جوانان در خیابان باعث نگرانی نیروهای سرکوب و امنیتی شده است به‌نحوی که از حضور جوانان در خیابان ابراز وحشت و نگرانی دارند. خیابان‌های تهران بار دیگر به موضوع بحث درباره زندگی اجتماعی و حدود آزادی شهروندان تبدیل شده‌اند. اظهارات اخیر سرهنگ علی رفیعی رئیس پلیس نظارت بر اماکن عمومی تهران بزرگ، درباره حضور جوانان در خیابان‌های سنایی و ایرانشهر، پرسش مهمی را مطرح می‌کند: چرا قدم‌زدن و معاشرت جوانان باید حساسیت نهادهای انتظامی را برانگیزد؟
در شرایطی که فشارهای اقتصادی، محدودیت‌های اجتماعی و نگرانی از آینده بر زندگی نسل جوان سایه انداخته‌اند، حضور در فضای عمومی معنایی فراتر از یک تفریح ساده دارد. این حضور می‌تواند نشانه نیاز به ارتباط اجتماعی، استقلال فردی و برخورداری از زندگی عادی باشد.
حضور جوانان در خیابان؛ مسئله‌ای فراتر از رفت‌وآمد
به گزارش خبرآنلاین، مهدی قوامی‌پور، جامعه‌شناس، در بررسی پدیده «دور دور پیاده‌ها» می‌گوید خیابان صرفاً مسیری برای رسیدن به مقصد نیست. به اعتقاد او، شهروندان در خیابان یکدیگر را می‌بینند، معاشرت می‌کنند و بخشی از زندگی اجتماعی خود را تجربه می‌کنند.
با این حال، هنگامی که مقام‌های رسمی سرکوب، حضور جوانان در خیابان را با عنوان‌هایی مانند «دور دور» توصیف می‌کنند، بحث از یک رفتار روزمره به مسئله‌ای درباره تعریف نظم عمومی کشیده می‌شود. پرسش اساسی این است که چه نهادی تعیین می‌کند شهروندان چگونه و با چه هدفی در فضای عمومی حضور داشته باشند؟
چرا حضور جوانان در خیابان حساسیت‌برانگیز می‌شود؟
از دیدگاه جامعه‌شناسی، خیابان تنها یک فضای فیزیکی نیست. این فضا محل برخورد سبک‌های زندگی، شکل‌گیری روابط اجتماعی و نمایش تفاوت‌های نسلی است.
قوامی‌پور با اشاره به دیدگاه کوین لینچ، نقش مسیرهای شهری را در شکل‌گیری تجربه ذهنی مردم از شهر توضیح می‌دهد. او همچنین با یادآوری مفهوم «مکان سوم» ری اولدنبرگ، بر اهمیت فضاهایی تأکید می‌کند که میان خانه و محل کار قرار می‌گیرند و امکان معاشرت را فراهم می‌کنند.
بیشتر بخوانید
نگاهی به عملیات ۲۴ ساعته رزمندگان بلوچ و کشته و زخمی شدن ۱۲ نیروی سرکوبگر
برای جوانانی که با هزینه‌های سنگین زندگی و محدودیت امکانات روبه‌رو هستند، چنین فضاهایی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند. وقتی حضور در کافه‌ها و مراکز تفریحی مستلزم پرداخت هزینه باشد، حضور جوانان در خیابان می‌تواند یکی از معدود گزینه‌های در دسترس برای گذران وقت و دیدار دوستان باقی بماند.
بنابراین، بررسی حضور جوانان در خیابان بدون توجه به شرایط اقتصادی و اجتماعی آنان، تصویری ناقص از مسئله ارائه می‌دهد. این رفتار را نمی‌توان صرفاً با برچسب بی‌هدفی توضیح داد.
از کنترل فضای عمومی تا نگرانی از تجمع شهروندان
خیابان در تاریخ معاصر ایران بارها نقش مهمی در تحولات اجتماعی و سیاسی ایفا کرده است. از جنبش مشروطه و نهضت ملی شدن نفت تا انقلاب ۱۳۵۷، مردم از خیابان برای بیان خواسته‌ها و نمایش حضور جمعی خود استفاده کرده‌اند.
قوامی‌پور نیز تأکید می‌کند که رابطه قدرت و فضای عمومی، یکی از ابعاد مهم این موضوع است. به گفته او، نهادهای رسمی می‌کوشند معنای مطلوب خود را بر فضاهای عمومی حاکم کنند و درباره شکل پذیرفتنی حضور شهروندان به‌خصوص حضور جوانان در خیابان داوری کنند.
البته قدم‌زدن جوانان به‌خودی‌خود نشانه اعتراض سیاسی نیست. با این حال، خیابانی که امکان معاشرت و حضور آزادانه را فراهم می‌کند، می‌تواند در موقعیت‌های دیگر به محل بیان نارضایتی‌های جمعی نیز تبدیل شود.
در جامعه‌ای که بخش بزرگی از مردم با مشکلات معیشتی و نگرانی‌های روزمره دست‌وپنجه نرم می‌کنند، بی‌توجهی به زمینه‌های اجتماعی رفتار جوانان، شکاف میان تجربه زندگی مردم و نگاه نهادهای رسمی را آشکارتر می‌کند.
وقتی جوانان فقط می‌خواهند جایی باشند
مسئله اصلی این نیست که جوانان چرا در خیابان قدم می‌زنند؛ بلکه این است که چرا چنین رفتار معمولی به موضوع حساسیت انتظامی تبدیل می‌شود؟ آیا شهروندان برای حضور در فضای عمومی باید همواره دلیل مشخصی ارائه کنند؟ از منظر جامعه‌شناسی، نیاز به معاشرت، دیده‌شدن و تجربه استقلال، بخشی طبیعی از زندگی جوانان است. محدود کردن این تجربه به چارچوب‌های از پیش تعیین‌شده، می‌تواند فضای عمومی را از نقش اجتماعی خود دور کند.
نگرانی درباره حضور جوانان در خیابان را باید در بستر گسترده‌تر رابطه جامعه و قدرت بررسی کرد. مشکلات معیشتی، محدودیت‌های اجتماعی و کمبود فضاهای در دسترس، بخشی از واقعیت زندگی نسل جوان‌اند.
وقتی حتی قدم‌زدن و دیدار دوستان به موضوعی برای حساسیت رسمی و امنیتی تبدیل می‌شود، پرسش درباره حدود آزادی‌های روزمره اهمیت بیشتری می‌یابد. خیابان ملک هیچ نهاد یا نسلی نیست؛ بخشی از زندگی مشترک شهروندان است. جامعه‌ای که حضور عادی جوانان را مسئله می‌بیند، ناگزیر باید با این پرسش روبه‌رو شود: آیا نظم عمومی قرار است امکان زندگی اجتماعی را حفظ کند یا دامنه آن را با سرکوب محدود سازد؟
منابع
- خبرآنلاین ۱۸ مهرماه ۱۴۰۵ گزارش «ماجرای دور دور پیاده‌ها در خیابان‌های تهران»
- اظهارات مهدی قوامی‌پور، جامعه‌شناس
- دیدگاه‌های کوین لینچ درباره تجربه شهری
- مفهوم «مکان سوم» از ری اولدنبرگ
