فیلترینگ و اختلال هدفمند اینترنت؛ ابزار جدید سرکوب ارتباطات در اعتراضات ۱۴۰۴
حکومت ایران از ۸ دی ۱۴۰۴ با هدف مهار اعتراضات مردمی، عامدانه اقدام به ایجاد اختلال و کندی شدید در شبکه اینترنت کرده است. این اقدامات نه از طریق قطع کامل، بلکه با استفاده از روشهای سانسور پیشرفته برای خاموش کردن صدای معترضان انجام میشود.
مدیریت بحران با سلاح اختلال در شبکه اینترنت
از هشتم دیماه ۱۴۰۴ و یک روز پس از آغاز اعتراضات به گرانی، اینترنت دچار ناپایداری شدیدی شده است. اختلالهای منطقهای و کندی شبکه نشاندهنده یک تصمیم آگاهانه برای مدیریت تنشهای اجتماعی است. کارشناسان معتقدند این وضعیت نتیجه یک نقص فنی ساده در زیرساختها نیست. حاکمیت سطح اختلال را بر اساس میزان تنش در هر منطقه تنظیم میکند. بر اساس گزارشها، الگوی واحدی برای این محدودیتها در کل کشور وجود ندارد. روایت کاربران نشان میدهد که دسترسی به شبکه بهشدت منطقهای و محلی شده است. گاهی در مرکز شهر پیامرسانها قطع هستند اما در حاشیه شهر دسترسی برقرار است. فروشندگان ابزارهای عبور از سانسور نیز به تغییر مداوم پروتکلهای حکومتی اشاره میکنند. اینترنت که باید ابزار زندگی باشد، اکنون به یک مانع بزرگ تبدیل شده است. کاربران برای یک فعالیت ساده باید چندین مسیر ارتباطی را آزمایش کنند. این فرآیند فرسایشی باعث شده کارهای روزمره مردم بسیار زمانبر و دشوار شود. اختلال در جیپیاس نیز به مشکلات شبکه اضافه شده و معیشت مردم را هدف قرار داده است. در این شرایط، دسترسی به اینترنت به یک چالش فیزیکی و روانی تبدیل میشود. تداوم این وضعیت نشاندهنده اولویت امنیتی بر حقوق شهروندی است.
تحلیل دادههای جهانی و افت کیفیت ترافیک انسانی
دادههای رادار کلادفلر نشان میدهد که شبکه اینترنت قطعی سراسری نداشته است. با این حال، کیفیت و ثبات ارتباطات به شکل محسوسی کاهش یافته است. نمودارهای ترافیکی افتهای شبانه شدیدی را نسبت به هفتههای گذشته نشان میدهند. بازگشت به وضعیت عادی نیز با نوسان و تاخیر بسیار زیادی همراه است. بررسی ترافیک وب مشخص میکند که پروتکلهای رمزنگاریشده آسیبپذیرتر از سایر بخشها هستند.
اینترنت وصل است اما وبگردی و استفاده از اپلیکیشنها با کندی مواجه است. این الگو کاملاً با مدیریت ترافیک شبکه اینترنت توسط نهادهای امنیتی همخوانی دارد. در برخی بازههای زمانی، حجم ترافیک تا ۳۵ درصد کاهش مییابد. این افتهای تکرارشونده باعث شده تا فعالیتهای حرفهای آنلاین عملا غیرممکن شود. دادهها ثابت میکنند که سهم ترافیک انسانی در شبکه بهشدت افت کرده است. بخش بزرگی از ترافیک باقیمانده مربوط به سیستمهای خودکار و باتها است. تجربه کاربران واقعی نشاندهنده اتصال اینترنتی یک ارتباط ضعیف و غیرقابل اعتماد است. این وضعیت در تهران و سایر استانهای پرمصرف به یک شکل دیده میشود. اینترنت ایران وارد فاز ناپایداری جدی برای کنترل ارتباطات شده است. ناپایداری شبکه ابزاری برای مهار سازماندهی تجمعات در خیابانها محسوب میشود.
گذار از خاموشی مطلق به سانسور نقطهای و پروتکلی
اختلالهای اخیر اینترنت نشانه ورود به مرحلهای تازه از مدیریت امنیتی ارتباطات است. حاکمیت ملایان فشار بر کاربران را بر مبنای سطح تنشهای سیاسی تنظیم میکند. زیرساخت فیلترینگ اکنون توانایی شناسایی و مختل کردن اکثر پروتکلهای ارتباطی را دارد. تجربه سالهای گذشته نشان داد که قطع کامل اینترنت تبعات اقتصادی سنگینی دارد. به همین دلیل سیاست از خاموشی سراسری به سمت اختلال منطقهای حرکت کرد. تلاش میشود تا ارتباط در نقاط حساس به حداقل ممکن برسد. برخی ویپیانها به دلیل داشتن پروتکلهایی که به آن «اثر انگشت» میگویند مشخص و بهراحتی توسط سیستم شناسایی میشوند.
ابزارهایی مانند ویپیانهای معمولی اولین قربانیان این شناسایی هوشمند در شبکه هستند. مسدود کردن این موارد کمترین هزینه جانبی را برای سرویسهای حاکمیتی دارد. اما پروتکلهایی که شبیه ترافیک عادی وب هستند، سختتر هدف قرار میگیرند. اگر سیستم این ترافیک را کورکورانه مختل کند، سایتهای داخلی هم آسیب میبینند. فیلترینگ در این نقطه وارد منطقه پرهزینه برای زیرساختهای کشور میشود. به همین دلیل برخی ابزارهای خاص هنوز با نوسان کار میکنند. تصمیم درباره سطح اختلال یک تصمیم کاملاً سیاسی ملایان و غیرفنی است. اینترنت قربانی اصلی در شرایط جنگی یا اعتراضهای داخلی است.
فساد سیستماتیک و ناهمگونی زیرساختهای فیلترینگ
بخش بزرگی از تناقضهای شبکه ریشه در روابط و رانتهای خاص دارد. در مقاطع بحرانی، برخی ابزارها بدون مشکل کار میکنند که نشاندهنده منافع اقتصادی است. بازار ابزارهای عبور از سانسور در ایران به بازاری آشفته و مستعد فساد تبدیل شده است. تحلیلها نشان میدهند که اختلالها در روزهای اخیر ناپیوسته و کاملاً منطقهای بودهاند. شدت و کیفیت اتصال به موقعیت جغرافیایی و نوع دکل مخابراتی بستگی دارد. حتی تجهیزات فیلترینگ در استانهای مختلف با یکدیگر تفاوتهای فنی دارند. مثلاً مدل دستگاههای نصب شده در شمال کشور با جنوب متفاوت است. این نکته باعث شده تجربه کاربران از شبکه در سراسر کشور ناهمگن باشد.
از هشتم دیماه، مدیریت هوشمند ترافیک جایگزین روشهای سنتی قطع شبکه شده است. این وضعیت زندگی روزمره و فعالیتهای حرفهای مردم را به شدت فرسایشی میکند. کارشناسان تاکید دارند که این وضعیت برای کنترل اعتراضات طراحی شده است. هرچه اعتراضات شدیدتر شود، ملاحظات مربوط به تجربه کاربری کمتر میشود. اینترنت برای کاربران ایرانی به ابزاری شکننده، گران و نامطمئن تبدیل شده است. حاکمیت با این روش سعی دارد از ارتباط موثر شهروندان جلوگیری کند. خاموش کردن اعتراضات با ابزار تکنولوژی، راهبرد اصلی در این مقطع است. اما با تداوم اعتراضات و گسترش کمی و کیفی آن به نظر میرسد این حیله حاکمیت نیز ابتر خواهد ماند.
[وضعیت اینترنت ایران؛ سقوط کیفیت و افزایش هزینهها در سایه فساد ساختاری]
