پیری همواره یکی از بزرگ‌ترین پرسش‌های بشر بوده است. از گذشته‌های دور انسان از خود پرسیده که چرا بدن به مرور زمان تغییر می‌کند، نیروی جوانی کاهش می‌یابد و اندام‌ها توانایی اولیه خود را از دست می‌دهند؟ این پرسش ساده، یکی از پیچیده‌ترین معماهای علم زیست‌شناسی است. اما آیا می‌شود این روند را متوقف کرد یا دست‌کم آن را کند ساخت؟ و حتی مهم‌تر، آیا راهی برای معکوس کردن پیری وجود دارد؟
یکی از الهام‌بخش‌ترین نمونه‌ها در طبیعت، نوعی عروس دریایی کوچک به نام توییتوپ اسنوسزدونی است که به «عروس دریایی نامیرا» شهرت دارد. این موجود شگفت‌انگیز، زمانی که آسیب می‌بیند یا به سن بلوغ می‌رسد، قادر است کل چرخه زندگی‌اش را به عقب برگرداند و دوباره به مرحله پولیپ – همان شکل ابتدایی خود – بازگردد. به بیان ساده‌تر، سلول‌های آن می‌توانند هویت خود را تغییر دهند و به نوع دیگری از سلول تبدیل شوند. این پدیده در جهان زیست‌شناسی بسیار کمیاب است و دانشمندان را با پرسش‌های تازه‌ای درباره امکان طول عمر بی‌پایان یا بازگرداندن سلول‌ها به حالت جوانی روبه‌رو کرده است.
چرا ما پیر می شویم؟!
وقتی به موجودات پیچیده‌تری مانند انسان می‌رسیم، مسئله دشوارتر می‌شود. تا چند دهه پیش باور عمومی دانشمندان این بود که پیری نتیجه انباشته شدن آسیب‌های فیزیکی در بدن است: از آسیب به DNA بر اثر رادیکال‌های آزاد گرفته تا تجمع پروتئین‌های معیوب در سلول‌ها. این عوامل بدون شک در روند پیری نقش دارند، اما نگاه تازه‌ای در سال‌های اخیر شکل گرفته است.
پروفسور داوین سینکلر از دانشگاه هاروارد معتقد است که ریشه اصلی پیری، صرفاً آسیب‌های فیزیکی نیست، بلکه نوعی «از دست رفتن اطلاعات سلولی» است. برای توضیح، او DNA را به کتابخانه‌ای بزرگ از دستورالعمل‌ها تشبیه می‌کند؛ کتابخانه‌ای که در آن تمام نقشه‌های حیات ذخیره شده است. اما همان‌طور که در یک کامپیوتر، وجود سخت‌افزار کافی نیست و نیاز به نرم‌افزار وجود دارد، در بدن هم چیزی به نام اپی‌ژنوم نقش سیستم‌عامل را ایفا می‌کند. اپی‌ژنوم تعیین می‌کند کدام ژن‌ها روشن شوند و کدام خاموش بمانند، و همین عامل است که باعث می‌شود یک سلول به سلول پوست و دیگری به سلول عصب تبدیل شود.
چه کار کنیم که پیر نشویم
مشکل از آن‌جا آغاز می‌شود که با گذشت زمان، بر اثر استرس، التهاب یا خطاهای سلولی، این سیستم‌عامل دچار اختلال می‌شود. در نتیجه سلول دیگر نمی‌تواند اطلاعات موجود در DNA را درست بخواند.DNA ممکن است همچنان سالم باشد، اما سلول مانند کتابخانه‌ای عمل می‌کند که فهرست کتاب‌هایش به هم ریخته است. این همان «فراموشی سلولی» است که پروفسور سینکلر آن را ریشه اصلی پیری می‌داند..
در همین زمینه
کشف نشانه‌های احتمالی حیات در سیاره K2-18b
حال پرسش مهم این است: آیا می‌توان این اطلاعات از دست رفته را بازگرداند؟ خوشبختانه بدن انسان مکانیزم‌های ترمیمی قدرتمندی دارد. ژن‌هایی موسوم به «ژن‌های طول عمر» یا «ژن‌های بقا» در شرایط خاص فعال می‌شوند. این ژن‌ها در زمان فشار و سختی – مثل کمبود غذا یا استرس شدید – شروع به ترمیم DNA، پاک‌سازی پروتئین‌های معیوب و کاهش التهاب می‌کنند. در واقع، بدن نوعی دکمه دفاعی دارد که در زمان بحران فعال می‌شود و سلول‌ها را به وضعیت بهتر بازمی‌گرداند..
برای فعال‌سازی این مکانیزم‌ها، چند راهکار علمی پیشنهاد شده است. نخستین راهکار، حفاظت از DNA است؛ هرچه آسیب‌ها کمتر باشد، اپی‌ژنوم نیز بهتر عمل می‌کند. دومین راهکار، پرهیز از پرخوری است. تحقیقات نشان داده که محدودیت کالری – نه به معنای گرسنگی دائمی، بلکه کاهش وعده‌ها یا روزه متناوب – یکی از قوی‌ترین محرک‌های فعال شدن ژن‌های طول عمر است. راهکار سوم، کاهش مصرف پروتئین‌های حیوانی است. مصرف زیاد پروتئین مسیرهای رشد سلولی را بیش از حد فعال نگه می‌دارد، در حالی که برای طول عمر بیشتر لازم است این مسیرها گاهی آرام بگیرند تا مسیرهای ترمیمی فعال شوند.
چهارمین راهکار، ورزش است؛ به‌ویژه ورزش‌های اینتروال با شدت بالا. این تمرینات کوتاه اما شدید، استرس زیادی به بدن وارد می‌کنند و درست به همین دلیل ژن‌های بقا را فعال می‌سازند. به نظر می‌رسد چنین استرس‌های کنترل‌شده‌ای اثر بیشتری نسبت به ورزش‌های طولانی و یکنواخت دارند.
هرچه علم پیش می‌رود، تصویر روشن‌تری از پیری و امکان مقابله با آن به دست می‌آید. شاید روزی نه چندان دور، همان‌طور که عروس دریایی نامیرا می‌تواند زندگی‌اش را از نو آغاز کند، انسان نیز بتواند با بازیابی اطلاعات سلولی، روند پیری را کند یا حتی معکوس کند.
