بسته‌شدن گذرگاه چذابه، هم‌زمان با تشدید فشارهای مالی آمریکا بر بغداد، این پرسش را مطرح کرده است که آیا عراق به‌تدریج در حال محدودکردن یکی از مهم‌ترین شریان‌های اقتصادی رژیم ایران است؟ اگرچه هنوز تصمیم قطعی برای بستن همه مرزها اعلام نشده، تحولات اخیر می‌تواند نشانه‌ای از افزایش فشارهای سیاسی و اقتصادی بر تهران باشد.
روز چهارشنبه ۳۰ مهر ۱۴۰۵، گذرگاه مرزی الشیب، معروف به چذابه در سمت ایران، به روی تردد مسافران و کالاها بسته شد. منابع عراقی دلایل فنی و امنیتی را مطرح کردند، اما گزارش‌هایی نیز درباره احتمال بسته‌شدن تدریجی برخی گذرگاه‌های دیگر منتشر شده است؛ موضوعی که هنوز به‌عنوان تصمیم قطعی دولت عراق تأیید نشده است.این اقدام در شرایطی صورت گرفت که آمریکا فشارهای مالی بر عراق را افزایش داده و خواستار محدودکردن فعالیت شبکه‌های مرتبط با رژیم ایران شده است.
در همین زمینه
ترامپ در حال بررسی موضوع محاصره دریایی ایران به درخواست پاکستان
عراق؛ بازاری حیاتی برای صادرات رژیم ایران
عراق یکی از مهم‌ترین بازارهای صادراتی رژیم ایران به شمار می‌رود. محمد حنون، سخنگوی وزارت بازرگانی عراق، اعلام کرده است که ارزش تجارت دوجانبه دو کشور در سال ۲۰۲۴ به حدود ۱۲٫۵ میلیارد دلار رسید.
بر اساس آمار اعلام‌شده از سوی او، در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ نیز حدود ۴٫۵ میلیارد دلار مبادله تجاری میان دو کشور انجام شد که تقریباً ۴٫۳۳ میلیارد دلار آن واردات عراق از ایران و حدود ۱۷۹ میلیون دلار صادرات عراق به ایران بود.
در شرایط تحریم، نزدیکی جغرافیایی عراق و امکان انتقال زمینی کالا، اهمیت این بازار را برای رژیم ایران دوچندان کرده است.
مهم‌ترین گذرگاه‌های تجاری ایران و عراق
مرز زمینی ایران و عراق بیش از ۱۴۰۰ کیلومتر امتداد دارد و گذرگاه‌های متعددی در امتداد آن، تجارت دو کشور را امکان‌پذیر می‌کنند. مهم‌ترین این مسیرها عبارت‌اند از:
۱. مهران ـ زرباطیه: یکی از مهم‌ترین مسیرهای صادرات زمینی ایران به عراق که استان ایلام را به منطقه زرباطیه متصل می‌کند. بر اساس گزارشی از روداو، ارزش صادرات عبوری از مهران در سال ۲۰۲۵ حدود ۱٫۸ میلیارد دلار بوده است. این گذرگاه علاوه بر تجارت کالا، یکی از مسیرهای اصلی رفت‌وآمد زائران نیز محسوب می‌شود.
۲. شلمچه: این گذرگاه در نزدیکی خرمشهر قرار دارد و ارتباط تجاری خوزستان با استان بصره را تسهیل می‌کند. انتقال محصولات کشاورزی، مواد غذایی، مصالح ساختمانی و کالاهای مصرفی از کاربردهای مهم این مسیر است.
۳. پرویزخان: این گذرگاه از مسیرهای مهم تجارت ایران با اقلیم کردستان عراق است. بر اساس گزارشی از شفق نیوز، ارزش صادرات ایران به عراق از این گذرگاه در فاصله ۲۱ مارس تا ۲۲ اکتبر ۲۰۲۳ به حدود ۵۵۳ میلیون دلار رسید. این گزارش همچنین از تردد روزانه بیش از دو هزار کامیون و تانکر برای بارگیری و تخلیه کالا خبر داده بود.
۴. خسروی، باشماق و سومار: این گذرگاه‌ها نیز در انتقال کالا میان دو کشور نقش دارند و در صورت اختلال در مسیرهای دیگر می‌توانند بخشی از ترافیک تجاری را جذب کنند.
بنابراین، بسته‌شدن چذابه به‌تنهایی به معنای توقف تجارت ایران و عراق نیست؛ اما گسترش محدودیت‌ها به چند گذرگاه مهم می‌تواند هزینه حمل‌ونقل را افزایش دهد و صادرات ایران را با مشکلات جدی‌تری روبه‌رو کند.
فشار آمریکا و افزایش هزینه همکاری با تهران
وزارت خزانه‌داری آمریکا در ۱۵ اکتبر ۲۰۲۶ بانک توسعه عراق و شبکه‌های مرتبط با آن را هدف اقدامات تحریمی قرار داد. واشینگتن اعلام کرد که این بانک در انتقال منابع مالی به نهادهای حکومتی رژیم ایران و گروه‌های شبه‌نظامی همسو با تهران نقش داشته است.
از آنجا که اقتصاد عراق به درآمدهای نفتی و دسترسی به نظام مالی مبتنی بر دلار وابستگی زیادی دارد، فشارهای آمریکا می‌تواند بر تصمیم‌های بانکی و تجاری بغداد تأثیر بگذارد.
بااین‌حال، منافع اقتصادی عراق در تجارت با ایران و پیامدهای احتمالی توقف واردات، مانع از آن است که بتوان قطع کامل روابط تجاری دو کشور را قطعی دانست.
محدودشدن یکی از شریان‌های اقتصادی رژیم ایران
بسته‌شدن گذرگاه چذابه به‌تنهایی نشانه قطع تجارت عراق با رژیم ایران نیست؛ اما این رویداد در کنار تحریم‌های مالی و فشارهای سیاسی آمریکا، می‌تواند نشانه افزایش موانع پیش روی تهران باشد.
عراق بازاری چندمیلیارددلاری برای صادرات ایران است و محدودشدن دسترسی به آن می‌تواند درآمد صادرکنندگان، فعالیت شرکت‌های حمل‌ونقل و دسترسی رژیم ایران به منابع ارزی را تحت تأثیر قرار دهد.
اگر محدودیت‌ها به سایر گذرگاه‌ها و شبکه‌های بانکی گسترش یابد، رژیم ایران نه‌تنها با دشواری بیشتری در فروش کالا مواجه خواهد شد، بلکه حفظ شبکه‌های اقتصادی و سیاسی منطقه‌ای آن نیز پرهزینه‌تر می‌شود.
