دکتر خلیل خانی کارشناس محیط زیست
بی‌کفایتی حکومت زمینه ساز نابودی ایران
خلیج فارس یک بدنه آبی است که ازپیشروی اقیانوس هند به منطقه ای بین فلات ایران و عربستان در کناره های جنوبی رشته کوه های زاگرس و صفحه عربستان قرار دارد. از نظر تکتونیکی، حوضه ای ازتشکیلات پلیوسن-پلیستوسن آخراز دوران زمین شناسی سوّم تشکیل شده است. این مجموعه، از فرونشست سنگهای آهکی پلیستوسن به وجودآمده و بصورت موضعی توسط فعالیت های تکتونیکی دوران چهارم جوان سازی شده است. این منطقه به دلیل میادین نفت و گاز وسیع خود شناخته می شود و به همین دلیل، بیشتر مورد توّجه تحقیقات لرزه نگاری قرارگرفته است. فعالیت زلزله ای دراطراف بخشهای شمالی خلیج فارس که گاه با زلزله های بزرگ و ویرانگر همراه بوده است، عمدتاً تحت کنترل حرکات همگرا بین صفحات عربستان واروپا آسیا است. در حالیکه بخشهای جنوبی و خود خلیج فارس از نظر لرزه ای آرام هستند.
تاریخچه زمین لرزه در خلیج فارس
در ماههای اخیر شاهد زلزله های متعددی با مقیاس ۶/۳ تا ۵/۶ درجه ریشتر درناحیه خلیج فارس بوده ایم. زلزله اخیر جزیره قشم نشان داد که زمین لرزه های شمال خلیج فارس می تواند بخش های جنوبی عربستان را نیز بلرزاند. بنابراین برای بررسی فعالیت لرزه ای درناحیه خلیج فارس، محققین لرزه نگاری، لرزش هایی را در مستطیلی بین 22-31N و 48-57E مورد بررسی قرارداده اند که به قسمتهای جنوبی و شمالی نیز تقسیم می شدند. روند خط تقسیم NW-SE و SW-NE در حدود 53E در قسمت میانی منطقه ساحلی بوده است. سپس، زمین لرزه هایی که بطور تاریخی دراین محدوده واقع شده بررسی کرده اند و با توّجه به نتایج حاصل از آن بررسی، برخی راه حلهای کانونی ارائه داده اند. براساس نتایج بدست آمده، به نظر می رسد که فعالیت طبیعی زلزله بیشتر درحاشیه شمالی خلیج متمرکز بوده و فعالیت اندکی در خود خلیج فارس دارند.
بنابراین، برای درک دقیقتر ازشرایط زلزله و لرزه نگاری علاوه بر شبکه های لرزه نگاری موجود، شبکه ای دیجیتالی شامل مجموعه ای از ایستگاه های لرزه نگاری کف دریا و ایستگاه های ساحلی بایستی برای نظارت دقیق بر فعالیتهای لرزه ای و ریزلرزه ای در بستر دریا نصب شده و نظارت بیشتری صورت گیرد، تا اطلاعات دقیق تری جهت بررسیها بدست آیند. چنین شبکه ای نه تنها برای مطالعه رویدادهای طبیعی زلزله مفید است، بلکه ممکن است برای یافتن زمین لرزه هایی که مخازن نفتی را تهدید می کند، مؤثرباشد.
نابودی محیط زیست
خشکی دریاچه ارومیه، نماد حاکمیتی ضدطبیعت و حیات
نگرانی کارشناسان از وقوع سونامی در خلیج فارس
با توّجه به این حقیقت، بعضی کارشناسان نگران وقوع سونامی ناشی از زلزله دراین حوضه آبی هستند. بیشتر سونامیها در اثر زمین لرزه های بزرگ در زیر یا نزدیک کف اقیانوس ایجاد می شوند، اما سونامی ها همچنین میتوانند دراثر رانش زمین، فعالیتهای آتشفشانی، انواع خاصی از آب وهوا و برخورد، اجرام نزدیک زمین (مانند سیارکها، ستاره های دنباله دار وغیره) نیزایجاد شوند. همه زمین لرزه ها باعث سونامی نمی شوند. اماّ، احتمال وقوع نوعی ازسونامی را که ناشی از شرایط جوی وآب وهوایی (متئوسونامی) است، درخلیج فارس بعید نمی دانند.
متئوسونامی ها ویژگی هایی شبیه به سونامی های ناشی از زلزله دارند، اما ناشی از اختلالات فشار هوا هستند که اغلب با حرکت سریع سیستمهای آب وهوایی بوجد می آیند و بیشتر شبیه خطوط بادی شدید جبهه های بسیارسرد هوا هستند. این اختلالات می توانند امواجی را در اقیانوس ایجاد کنند که با سرعتی برابر با سرعت سیستم آب و هوایی بالای سر حرکت می کنند. این قبیل فعل وانفعالات، باعث ایجاد سونامی می شوند. متئوسونامی به عوامل متعددی مانند شدت، جهت و سرعت اختلال هوا هنگام حرکت بر روی یک آب با عمقی که بزرگنمایی موج را افزایش می دهد، بستگی دارد.
متئو سونامی چیست؟
تغییر ناگهانی در فشار هوا یا سرعت باد زیاد، که اغلب با طوفان همراه است، می تواند باعث ایجاد متئو سونامی در آب های کم عمق شود. اگر امواج با سرعتی برابر با سیستم طوفان حرکت کنند، تزریقهای دوره ای انرژی دریافت می کنند که باعث افزایش اندازه آنها می‌شود.
متئو سونامی ها، قبلاً به عنوان بخشی از یک ”طوفان سریع” در نظر گرفته می شد. با این حال، متئوسونامی ها درهرگونه آب و هوایی نیز مشاهده شده اند، به این معنی که این دو پدیده اگرچه متمایزند، ولی بسیارمشابه هم هستند.
متئو سونامی و طوفان هردو دراثر تغییرات جوی بوجود می آیند، اما از نظر مقیاس زمانی متفاوت هستند. متئو سونامی۳ تا ۴ ساعت فعال است و امواج متعددی را تشکیل می دهد که دارای جریان های قوی و به سرعت در حال تغییرند. امواج طوفان آهسته تر و ملایم تر است، ۱۲ تا ۳۶ ساعت طول می کشد و سطح آب را به تدریج تغییر می دهد و جریان های ضعیف تری ایجاد می کند.
متئو سونامی ها توسط سیستم های شدید فشار هوا، وقتی در حال حرکت سریع با سرعت تا ۱۰۰ کیلومتر در ساعت هستند، ایجاد می شوند. شبیه شرایطی که در طوفان و رعد و برق مشاهده می شود. تنها یک تغییر کوچک در فشارهوا (حدود ۲هکتوپاسکال یا تقریباً ۰/۲٪ فشار اتمسفر) برای ایجاد یک متئو سونامی کافی است. در یک سیستم استاتیک، تغییر یک هکتوپاسکال در فشار اتمسفر، سطح آب را حدود یک سانتی متر تغییر می دهد.
امّا، ورود یک فشار متغییرومتحّرک می تواند اثرات بسیار بزرگتری داشته باشد، زیرا موج با تغییر عمق کف دریا در تعامل است. امواج را می توان با اثرات “رزونانس” حتی بیشتر تقویت کرد، به عنوان مثال زمانی که اختلالات فشار با سرعت طبیعی امواجی که در حال حرکت هستند، تشدید شود، باعث بوجود آمدن امواج بزرگتر می شوند.
شبیه سونامی ناشی از زلزله، متئو سونامی کل ستون آب را تحت تأثیر قرار می دهد و در صورت برخورد با آب کم عمق می تواند خطرناک شود. زیرا، باعث کاهش سرعت، افزایش ارتفاع و شدت آن می شود. این وضعیت حتّی می تواند شدت بیشتری در آب های نیمه بسته مانند بنادر، دماغه ها و خلیج ها داشته باشد. متئو سونامیها غالباً بسیار کوچک هستند و معمولاً نمی توان متوجه آنها شد، امّا، متئوسونامیهای بزرگ میتوانند اثرات مخرب ساحلی داشته باشند، نظیر آنچه سال ۱۳۸۳دراقیانوس هند و سال ۱۳۹۰سونامی ژاپن اتفاق افتاد. امواج مخرب و جریانهای قوی آب باعث سیلهای مهیب شده و می تواند از چند ساعت تا چند روز طول بکشد و باعث خسارات، جراحات و مرگ و میر قابل توجهی شود.
تفاوت متئوسونامی با طوفان
متئو سونامی را نباید با امواج طوفانهای مرتبط با طوفان های استوایی و دیگر طوفان های بزرگ ساحلی اشتباه گرفت. موج طوفان دراثر باد بوجود آمده و زمانی اتفاق می‌افتد که بادهای شدید آب را به سوی ساحل هدایت می کنند و باعث می شوند سطح آب به طور پیوسته در طی چند ساعت افزایش یابد. اخیراً تحقیقات نشان داده اند که متئو سونامی ها بیشتر از آنچه قبلاً تصور می شد رایج هستند و نشان می دهد که برخی از رویدادهای گذشته ممکن است با انواع دیگر سیل های ساحلی، مانند موج های طوفانی یا امواج ایستاده ((seiche، که همچنین تمایل به هدایت باد دارند، اشتباه گرفته شده باشند. امواج سونامی فقط در اثر زمین لرزه یا رانش زمین ایجاد نمی شوند، بلکه می توانند توسط آب و هوا نیز ایجاد شوند.
بخشهای خاصی از جهان، مانند مناطقی در دریای آدریاتیک، دریای مدیترانه، و تعدادی از خلیجها، بخصوص خلیجهای ژاپن بدلیل ترکیبی از متغیرهایی مانند جغرافیا، الگوهای آب و هوا، و آبسنجی (اندازه، شکل، و عمق بدنه آبی) بیشتر در معرض این پدیده هستند. قوی ترین متئوسونامی ثبت شده در ولا لوکا، کرواسی، در ژوئن 1978 رخ داد. این رویداد دارای ارتفاع موجی نزدیک به ۶ متر بود، چندین ساعت به طول انجامید و خسارت قابل توجهی به بندر و قایق ها وارد کرد.
از آن زمان، تعدادی متئو سونامی دیگر با امواج نزدیک به ۲ متر در امتداد سواحل کرواسی مشاهده شده است. بندر سیوتادلا (منورکا، اسپانیا) نیز رویدادهای مشابهی را تجربه کرده اند. متئو سونامی ها در سال های ۱۳۶۳ و ۱۳۸۵ هر کدام ده ها میلیون دلار خسارت به بندر و قایق ها وارد کردند.
با وجود خطری که متئوسونامیها ایجاد می کنند و وقوع آنها در سراسر جهان، پیش بینی متئو سونامی ها همچنان یک چالش است. با این حال، با افزایش تحقیقات و همچنین بهبود شبکه های مشاهده ای و مدل های پیش بینی، یک سیستم پیش بینی و هشدار قابل اعتماد اخیراً در دسترس قرارگرفته است.
بطور قطع، زمین لرزه یکی از دلایل رایج سونامی است، امّا، شرایط جوی نیز میتواند عاملی برای ایجاد امواج بزرگ باشد. دانشمندان احتمال وقوع متئوسونامی را در خلیج فارس تأئید نموده و توانسته اند، اولین سونامی ایجاد شده براثر شرایط جوّی را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهند. یک تیم تحقیقاتی که بر روی این موضوع متمرکزاست، براین عقیده است که رویداد سونامی که در سال ۱۳۸۹ رخداد، نگران‌کننده است، زیرا بسیاری از زیرساخت ها، از جمله جایگاههای پیشرفته و تجهیزات مرتبط با نفت و گاز، در خط ساحلی این بخش از خاورمیانه را مورد تهدید وتخریب قرارمی دهد.
فعالیت لرزه ای در خلیج فارس به اندازه کافی قوی نیست که بتواند یک سونامی سنتی ایجاد کند و پیش از این، هرگز یک سونامی جوّی در این منطقه گزارش نشده است. امّا، رویدادی که تقریباً ساعت ۸ صبح سال ۱۳۹۸ به وقت محلی رخ داده، منجر به کشته شدن ۵ نفر، غرق شدن قایق های ماهیگیری بسیار و پیشروی آب تا حدود یک کیلومتری درخشکی شده بود، درواقع یک متئوسونامی بوده است.
کوه های زاگرس از همگرایی صفحات عربی و اروپا-آسیا بوجود آمده اند. کوه زایی زاگرس از برخورد بین قاره ای آفریقا-عربی و زیرقاره ایران در کرتاسه پسین تا دوره سوم تشکیل شده است. منطقه زاگرس به دلیل وجود مخازن نفتی از دیرباز به عنوان یک عنصر زلزله سازمهم، محسوب می شده است. شکل گیری و تخریب این مخازن نفتی، عمدتاً تحت تأثیر سیستم های چین خوردگی زاگرس وارتباط آنها با مناطق گسلی است. محققین، مولفه های زلزله خیزی ساختاری زمین در شمال غرب خلیج فارس را برای شناسایی الگوهای ساختاری پنهان آنها در بستر دریا و ارتباط آنها با مخازن نفتی مورد بررسی قرار داده اند.
بر این اساس از داده های لرزه خیزی، لرزه ای و هم عمقی تاقدیس های هندیجان، بهرگانسر و نوروز در تحلیل استفاده کرده اند. نتیجه بررسی آنها، وجود گسلی دربستر خلیج فارس، در جنوب غربی ایران را مشخص می کند. به ویژه یافته های این تحقیق به تبیین شکل گیری فروافتادگی دزفول و مکانیسم کانونی گسل خلیج فارس پرداخته است.
اهمیت بررسی و پیش‌بینی حوادث طبیعی در خلیج فارس
مدلهای بررسی الگوهای تنش پوسته زمین دراین نقطه ازجهان برای چندین جنبه از علوم زمین؛ مانند ژئومکانیک مخزن، تغییر شکل نئوتکتونیکی و مدلسازی ژئودینامیک مهم است. حوزه خلیج فارس که منطقه ای نفت خیز در جنوب ایران است، صدها حلقه چاه نفت را درخود جای داده است. ازاین رو، آگاهی ازهرگونه تنش های بالقوه و بالفعل برای اکتشاف و تولید انرژی دراین منطقه حیاتی است.
علاوه بروجود منابع انرژی وسیع دراین محدوده، این منطقه از اهمیت اقتصادی زیادی برخورداراست. بنابراین، شناخت تنشهای لرزه ای این منطقه، بینشهای کلیدی در مورد خطر نئوتکتونیکی و لرزه ای این حوضه را بسیارحائزاهمیت می کند. بااین حال، اطلاعات تنش حوزه ای محدودی در منطقه خلیج فارس وجود دارد.
جهت درک واقعی تنشهایی که لرزه های ایجاد شده دراین منطقه بوجود می آورند، محققین بیش از ۸ کیلومتر از نوارهای لرزه نگاری ۲۰ چاه را در خلیج فارس تجزیه و تحلیل کرده اند، تا تصویر واضحی از الگوی تنش در این منطقه ارائه شود. علاوه بر این، ۲۷مکانیسم کانونی زلزله در منطقه مورد مطالعه را از کاتالوگ های مختلف لرزه نگاری و منابع منتشر شده گردآوری نموده اند، تا اولین نقشه تنش لرزه ای جامع حوضه خلیج فارس را ارائه دهند که میتواند به عنوان منبع اطلاعاتی ارزشمندی، برای اکتشافات آینده و ارزیابی خطر لرزه ای بکارگرفته شود.
اطلاعات بدست آمده نشان می دهد که زاویه افقی (آزیموت) ماکزیمم تنش لرزه ای (SHmax) در مرکز و غرب خلیج فارس درخط گسل شمال شرقی-جنوب غربی (NE-SW) است. چنین گسلی، موازی با همگرایی صفحه تکتونیکی عربستان-اورپاآسیا است. عقیده براینست که این گسل، نقش کلیدی درحرکت نسبی این صفحه را امروزه در الگوی تنش این مناطق نشان می دهد. با این حال، آزیموت (SHmax) در قسمت شرقی منطقه مورد مطالعه شمال باختری- جنوب شرقی قراردارد که با مرکز و غرب خلیج فارس متفاوت است.
آزیموت یا زاویه افقی NW-SE (SHmax) با سایر مشاهدات زمین شناسی و ژئوفیزیکی که یک مدل دندانه دار را برای شبه جزیره مسندم (عمان) در گسل زاگرس-مکران پیشنهاد می کنند، همآهنگ است. پیشروی گسل زاگرس که در شمال شرقی صفحه عربستان قرار دارد و نشان دهنده یک خط ناپیوسته ایست که از جنوب ایران، از طریق سرزمین های عراق تا شمال شرق سوریه امتداد دارد. نتایج بررسیهای صورت گرفته درمورد پتانسیل زلزله زایی این گسل در ناحیه تلاقی صفحه های عربی-اورپاآسیا نشان می دهد که، پانزده توالی زمین لرزه برروی گسل زاگرس رخ داده است.
فقط یکی از این سکانس ها شامل بیش از ۲۰۰ زمین لرزه در یک ماه (اردیبشت ۱۴۰۰) بوده است. بررسی رژیم تنشها و راهکارهای مکانیسم کانونی آن نشان می دهد که این گسل در بیشتر قسمتهای خود دارای حرکتی معکوس و در قسمت شمال غربی آن دارای لغزش است. گسل فعال زاگرس توسط دو گسل بهم پیوسته در خوزستان جابجا می شوند که از گسل های زیرزمینی وعرضی بصره امتداد یافته اند. کارشناسان بر این باورند که گسل زاگرس در دوره تریاس پسین به عنوان یک گسل معمولی شکل گرفته و در دوره سوم در جریان برخورد صفحات عربی-اورپاآسیا با حرکت معکوس دوباره فعال شده است.
نتایج بررسیهای محققان در رابطه با خلیج فارس
تاکنون عقیده براین بوده است که، سونامی درخلیج فارس فقط ناشی از زلزله بوده است. امّا جهت تأئید وجود متئوسونامی در خلیج فارس، یک گروه تحقیق از داده های سطح دریا و رکوردهای فشار هوا برای تجزیه و تحلیل امواج و شرایط آب و هوایی که آنها را ایجاد کرده است، استفاده کرده اند.
این تیم، با استفاده از آمارهای بدست آمده ازاندازه گیریهای ۱۲ ایستگاه اندازه‌گیری جزر و مد در خلیج فارس، دریافتند که امواجی به بزرگی دو متر از تاج تا فرود تقریباً ۵ تا ۱۰ برابر بزرگتر از حد معمول به سواحل جنوب ایران برخورد کرده اند. محققین حرفه ای محاسبه کرده اند که برخلاف امواج معمولی که هر ده ثانیه یا بیشتر برمی گردند، امواج متئو سونامی هر ۱۵-۲۰ دقیقه یکبار برمی گردند. با این حال، تلاطم آب به طور قابل توجهی محلی بود و تنها تقریباً ۴۰ کیلومتر خط ساحلی نزدیک شهر دیر((Dayyer را تحت تأثیر قرار می داده است.
محققین وکارشناسان طوفانهای دریایی بامشاهده داده‌های فشار هوا از سرتاسر خاورمیانه ومطابقت آنها با مشاهدات ماهواره ای، توانسته اند شرایط هواشناسی پیش از متئوسونامی را نشان داده وتأئید کنند. دانشمندانی که روی این قضیه متمرکزبوده اند، متوجه شده اند که اندکی قبل از ثبت اولین امواج، یک طوفان گرمسیری از منطقه عبور کرده است. چنین طوفان هایی درهمآهنگی با جریان های بالا و پایین جوّی مشخص می شوند که باعث ایجاد تغییراتی در فشار هوا شده و میتوانند باعث ایجاد متئو سونامی شوند.
محققان نتیجه گرفته اند که: «شرایط جوّی بر فراز خلیج فارس برای تولید متئو سونامی بسیار مطلوب بوده است». این پدیده مورد تأئید کارشناسان خبره اقیانوس فیزیکی صاحب نام هم قرارگرفته است. بطوریکه گرگوری دوسک، اقیانوس شناس فیزیکی در سرویس ملی اقیانوس شناسی اداره ملی مطالعات اقیانوسی و جوّی در سیلور اسپرینگ، مریلند آمریکا گفته: «واقعه ۱۳۹۵خلیج فارس، قطعاً شبیه یک رویداد متئوسونامی کلاسیک و در عین حال بسیار بزرگ بوده است و جمع آوری یک سری اطلاعات و مشاهدات سطح آب درزمانی طولانی تر برای ارزیابی وجود این نوع رویداد در خلیج فارس بسیارارزشمند خواهد بود».
آیا متئوسونامی در این منطقه قابل پیش‌بینی است؟
تیم تحقیقاتی که روی این موضوع کاوش میکنند امیدوارند که بتوانند برنامه ای قابل پیش بینی برای متئو سونامی در خلیج فارس پیشنهاد دهند. از آنجایی که سیستمهای جوّی تمایل دارند از غرب به شرق حرکت کنند، جهت پیش بینی این قبیل پدیده ها، ایستگاههای هواشناسی در غرب محل وقوع حوادث، بعنوان مثال: در کویت، عربستان سعودی، بحرین و قطر برای ردیابی شرایط مساعد یک متئو سونامی استفاده شود.
این تیم تحقیقاتی همچنین، در حال ساخت مدلهای کامپیوتری متئو سونامی۱۳۹۵هستند. آنها از این شبیه سازیها برای مطالعه نحوه انتشار امواج در سراسر خلیج فارس بهره می‌گیرند، تا نحوه حرکت متئوسونامیها را در توده های کم عمق و محافظت شده آب نشان دهند. البته، این پدیده ای نوشناخته است وتا بازسازی کامل راهی طولانی درپیش دارند.
تحقیقات جدید نشان میدهد که متئو سونامیها، که عموماً کوچک‌تر و محلی تر از برادران لرزه ای خود هستند، در امتداد سواحل شرقی ایالات متحده رایج هستند. طبق مقاله ای که اخیرا در بولتن انجمن هواشناسی آمریکا منتشر شده است، دانشمندان دریافتند که از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۹۵ به طور میانگین هر سال ۲۵ متئو سونامی به خطوط ساحلی برخورد کرده اند. محققان نتیجه گرفته اند که امواج بالّقوه مخرب، با ارتفاعی حدود ۶۰ سانتیمتر فقط یک بار در سال رخ می دهند، اما چنین رویدادهایی می توانند باعث تخریب وآسیب شده و بطور قابل توّجهی به سیل کمک کنند. متئوسونامی ها، همانطور که از نامشان پیداست، شبیه سونامی های ناشی از زلزله هستند. امّا امواج ایجاد شده آنها بر اثر تغییرات جوّیست.
آنچه که در پاراگرافهای فوق بررسی شد نشان از آن دارد که وقوع زلزله در استانهای همجوار همسایگان ایران، باعث آسیب پذیری شهروندان کشورهای همسایه نیز خواهد شد. بنابراین، نیاز به دیپلماسی، همکاری و همآهنگی فعال درتمام زمینه ها برای پیشگویی، اخطار و نجات آسیب دیدگان در سراسر منطقه دارد. ازآنجائیکه، حاکمیت آخوندی مستقر درایران به جای همکاری فعال علمی درتمام موضوعات فوق وموضوعات ماورایی، بیشتر به فکر دخالت جویی وایجاد آشوب درکشورهای همسایه ومنطقه بوده است.
بطورقطع، تااین حاکمیت ضدمردمی درایران حاکم است طالب همکاری وهمآهنگی با دول همسایه و یاری رساندن به شهروندان خود ودیگران نیست. این موضوع را مردم ایران بهترازهمه دریافت کرده اند و به همین دلیل دراعتراضات روزانه اشان میگویند: «دشمن ما همین جاست، دروغ میگند آمریکاست» وعموماً خواهان «سرنگونی» این حاکمیت ضد بشرهستند.
❊ دکتر خلیل خانی کارشناس محیط زیست و فعال حقوق بشر است. او دارای مدرک دکترا در رشته اکولوژی، گیاه شناسی و مطالعات محیطی از آلمان است و در دانشگاه تهران و دانشگاه دولتی هسن آلمان تدریس کرده است. او همچنین دارای دکترای روانشناسی پزشکی از ایالات متحده است.
